Бурнашев, Николай Петрович. Олонхо "Кыыс Дэбилийэ" (двуязычный текст на якут. и рус. яз) (строки 1-289)

Материал из Олонхо Гипер Медиа
Перейти к: навигация, поиск
Олонхо > Тексты олонхо > Полные тексты олонхо > Бурнашев, Николай Петрович. Олонхо "Кыыс Дэбилийэ" (двуязычный текст на якут. и рус. яз) (строки 1-289)

Источник: Кыыс Дэбилийэ. Якутский героический эпос. — Новосибирск: ВО «Наука». Сибирская издательская фирма, 1993. — 330 с. — (Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока). ISBN 5-02-029749-6.


[строки 1-289] [строки 290-555] [строки 556-859] [строки 860-1168] [строки 1169-1484] [строки 1485-1779] [строки 1780-2103] [строки 2104-2404] [строки 2405-2706] [строки 2707-3011] [строки 3012-3313] [строки 3314-3614] [строки 3615-3913] [строки 3914-4220] [строки 4221-4649] [строки 4650-4969]



1 Былыргы дьыл 1 За дальней далью
Былдьаһыктааҕын-быһылааннааҕын беспокойно-тревожных
Быдан анараа өттүгэр, древних лет,
Урукку күн по ту сторону
Охсуһуулааҕын-оһоллооҕун ратно-бранных
Улаҕа өттүгэр, минувших дней,
Ааспыт дьыл за невидимой гранью
Алдьархайдааҕын-арасхааттааҕын лиходейно-бедовых
Анараа таһаатыгар канувших лет
10 Саха киһи 10 [такое, что] разум человека-якута
Санаата тиийэн постичь-разгадать не может —
Сабаҕалаан көрбөтөх таинственно-недоступное
Сарыал маҥан халлаана диэн, лучезарно-белое небо,
Сарыы таҥалай курдук, подобно замшевому тангалаю,
Таҥнары тардыллан, сверху ниспадая,
Тараадыйан-тарҕанан, расширяясь-растягиваясь,
Айыллыбыт эбит; сотворилось, оказывается;
Үүттээх-үүчээн эттээх [такое, что] добрый нрав имеющие
Үс* биис ууһа, люди трех племен*,
20 Үс өргөстөөҕүнэн 20 трехлучистый свой* взор
Өрө көрөн туран, вверх вперив,
Өйдөөн-дьүүллээн көрбүтүн да иһин, внимательно приглядываясь,
Түөрт эркинин бүдүүлээбэтэх, четыре его стороны разглядеть не могут*,
Түгэҕин-төрдүн билбэтэх ни конца, ни начала его постичь не могут,
Дьулусханнаах добун маҥан халлаана диэн, такое чистое гладкое белое небо*,
Тоҥус киһи туут хайыһарын курдук, подобно тунгусским лыжам-туут,
Таҥнары иэҕиллэн түһэн, сверху вниз выгнувшись,
Дуйданан долгуйан үөскээбит эбит. серебристо волнуясь, возникло, оказывается.
Бу айыллыбыт Под тем первозданным
30 Арылы халлаан алын өттүгэр 30 светлым и ясным небом,
Куордаах эттээх, где двуногие*, бренное тело
Куодаһыннаах уҥуохтаах, и полые кости имеющие,
Оһол-охсуһуу доҕордоох, с ратью-бореньем сдружившиеся,
Иирээн-илбис энээрдээх, с распрей-раздором спознавшиеся,
Ириҥэ мэйиилээх, ранимый мозг
Иһэгэй куттаах, и трепетную душу имеющие,
Икки атахтаах үөскээн тэнийдин диэн, расплодиться должны, —
Анысханнаах арҕаа халлааннаах, с прохладно-ветреным западным небом,
Иэйиэхситтээх илин халлааннаах, с благодатно-добрым восточным небом,
40 Соллоҥноох соҕуруу халлааннаах, 40 с ненасытно-жадным южным небом,
Холоруктаах хоту халлааннаах, с буйно-вихревым северным небом,
Үллэр муора үрүттээх, с волнующейся морской ширью,
Түллэр муора түгэхтээх, с вздымающейся морскою пучиной,
Аллар муора арыннаах, с вздувающейся морскою бездной,
Эргичийэр муора иэрчэхтээх, с вертящейся морскою осью,
Дэбилийэр муора сиксиктээх*, с безбрежными морскими краями,
Ахтар айыы араҥаччылаах, с почтенными айыы оберегающими,
Күн айыы күрүөһүлээх, с солнечными айыы опекающими,
Араҥас* илгэ быйаҥнаах, с изобильной желтой влагой-илгэ,
50 Үрүҥ илгэ үктэллээх, 50 с щедрой белой влагой-илгэ,
Элбэх сулус эркиннээх, окруженная множеством звезд,
Үгүс сулус үрбэлээх*, стадами бесчисленных звезд,
Дьэллэҥэ* сулус бэлиэлээх, отметинами редких звезд,
Туолбут ый доҕуһуоллаах, с полной луной, ей сопутствующей,
Аламай күн аргыстаах, с ясным солнцем, ее сопровождающим,
Дорҕоон этиҥ арчылаах, с очищающими громовыми раскатами,
Тоһуттар чаҕылҕан кымньыылаах, с разящими стрелами молний,
Ахсым ардах ыһыахтаах, с увлажняющими ливневыми дождями,
Сугул* куйаас тыыннаах, со знойно-жарким дыханием,
60 Уолан угуттуур уулаах, 60 с высыхающими и вновь прибывающими водами,
Охтон үүнэр мастаах, с падающими и вновь вырастающими деревьями,
Уһун уйгу кэһиилээх, с неиссякаемо-щедрыми дарами,
Сытар хайа сындыыстаах, с основанием из пологих гор,
Буор хайа модьоҕолоох, с грядами из земляных гор,
Итии сайын эркиннээх, с благодатно-жарким летом,
Эргичийэр эрэһэ кииннээх, с вращающейся осью-серединою,
Төгүрүйэр түөрт тулумнаах, с четырьмя сходящимися сторонами*,
Үктүөлээтэр өҕүллүбэт с [такою] высокой твердью,
Үрдүк мындаалаах, [что] наступишь — не гнется,
70 Кэбиэлээтэр кэйбэлдьийбэт 70 с [таким] необъятным простором,
Кэтит киэлилээх, [что] качнешь — не качнется,
Баттыалаатар маталдьыйбат с [такой] необъятной ширью,
Баараҕай таһаалаах, [что] надавишь — не прогибается, —
Аҕыс иилээх-саҕалаах восьмиободная-восьмикрайняя,
Алта киспэлээх, с шестью обручами,
Атааннаах-мөҥүөннээх, с треволнениями-беспокойствами,
Айгырастаах-силиктээх, в роскошном наряде-убранстве,
Алыгыр-налыгыр безмятежно спокойная
Аан-ийэ дойду диэн изначальная мать-земля*,
80 Муостаах-нуоҕайдаах бэртэһэ 80 как серебряная бляха-тусахта
Туоһахтатын курдук, на рогатой шапке с пером*,
Туналыйан тупсан үөскээбит эбит. сияя, расцвела-сотворилась, оказывается. ;
Аҕыс хартыгастаах [Когда] на восьмиярусном распростертом
Араҥас сабыдал халлааҥҥа светло-желтом небе
Архаанньал таҥара диэн, Архангел-тангара
Аатыран сураҕыран, величаво-прославленный,
Ахтылыйан-манталыйан, важно ступая,
Олоруоҕун анараа өттүгэр, еще не воссел;
Сир ийэ дойду [когда] на самой середине
90 Килэдийэр киинигэр 90 матери - земли
Кириһиэнэй миэрэ* диэн православной веры
Килбэччи суоҕуна, совсем еще не было;
Тоҕус хартыгастаах, [когда] на девятиярусном
Тобурах тохтооботох гладко-белом небе,
Добун маҥан халлааҥҥа где грязь-нечисть не удерживается,
Ньукуола таҥара диэн Никола-тангара,
Сураҕыран-суоһаан, грозно-прославленный,
Олоруоҕун анараа өттүгэр, еще не воссел;
Үс биис ууһа [когда] люди трех племен
100 Үҥэр таҥара диэни 100 истинного бога
Өйдөөн-дьүүллээн разумом своим
Билбэт эрдэҕинэ, еще не познали,
Аҕыс иилээх-саҕалаах [тогда] на восьмиободной-восьмикрайней
Аан ийэ дойду изначальной матери-земле,
Араҥас далбарыгар, на желтом [благодатном] лоне ее,
Айыылаах-андаҕардаах под нижним слоем
Арҕаа халлаан грешно-заклятого
Алын тардыытыгар, западного неба,
Аан ийэ дойду аҥаарын сабардаабыт половину матери-земли занимая,
110 Арҕаа Сибиир диэн 110 Западный Сибиир именуемая,
Ааттаах сир славно-знаменитая страна
Ананан айыллыбыт эбит. была сотворена, оказывается.
Бу Арҕаа Сибиир На этой [земле] Западный Сибиир,
Арҕаһын кэҕэтигэр, на самом ее загривке,
Үтүө сир на высокой поверхности
Үрдүк мындаатыгар, прекрасной страны,
Туруу дойду на лучшем хребте
Туйгутуур уорҕатыгар родной тверди-земли,
Туруйа кыыл [там, где] журавль,
120 Чонойо көтөн 120 высоко летая, шею вытянет
Тулатын булбакка, и, вокруг границ не найдя,
Чоҥкуначчы хаһыытаабыт тревожно закурлычет —
Туналҕаннаах толоонноох; [с такими] лугами необозримыми,
Кыталык кыыл [там, где] стерх,
Кырыйа көтөн, над землею низко летя,
Кытыытын булбакка, и, края-конца не найдя,
Кыҥкыначчы ытаабыт звучно запричитает -
Кылбаарыйар кырдаллаах, [с такими] долами неохватными,
Улаҕата көстүбэт с неоглядно-необозримой,
130 Уһун уорҕалаах 130 простирающейся ширью-поверхностью,
Унаарытта Эбэ Хотун диэн Унаарытта Эбэ Хотун называемая,
Ааттаах-суоллаах алаас сир славно-знаменитая долина-алаас
Айыллан үөскээбит эбит. сотворена была, оказывается.
Уҕалдьылаах тыллаах, Если с узорно-цветистою речью,
Оһуордаах уостаах с велеречивыми устами
Олоҥхоһут киһи барахсан добрый человек олонхосут
Унаарытта Эбэ Хотуну к Унаарытта Эбэ Хотун
Оттомноох хараҕынан внимательным оком
Одуулаан көрөн турдаҕына: присмотрится, [то увидит]:
140 Хаамыылаах аты 140 коню с быстрой поступью
Харытынан хатыллар голени опутывающая*
Хампа ньаарсын оттоох эбит, шелковисто-мягкая трава есть у нее, оказывается;
Сэлиик аты коню с резкой рысью
Нилбэгинэн эриллэр колени обвивающая*
Сирэм күөх оттоох эбит, густая зеленая трава есть у нее, оказывается;
Дьоруо аты коня-иноходца по коленям хлещущая
Тобугунан охсуллар изумрудная трава-локуора есть у нее,
Локуора күөх оттоох эбит, оказывается;
Сарапааннаах нуучча кыргыттара подобный русским девушкам в сарафанах,
150 Сабаанайдаһан киирэн иһэллэрин курдук, 150 гурьбой идущим,
Сатыы* ыарҕа мастардаах эбит, низкий кустарник есть у нее, оказывается;
Хампа-түрбэ таҥастарын таҥныбыт подобные статным женщинам
Хатын дьахталлар, в шелка разодетым,
Хаҥкыр-хаҥкыр кэпсэтэ-кэпсэтэ, с ворчливым ропотом
Хаамсан ханалдьыһан иһэллэрин курдук, важно шествующим,
Хатыҥ мастардаах эбит, березы есть у нее, оказывается;
Тойот-түһүмэт дьон подобные знатным людям,
Дорҕоон кэпсэтиини тобула туралларын курдук, остановившимся, чтобы дела обсудить,
Тойон лоҥкур тииттэрдээх эбит, величавые лиственницы есть у нее, оказывается;
160 Сэттэ уоннарын туолбут 160 подобные семидесятилетним
Симэхсин эмээхситтэр дряхлым старушкам Симэхсин,
Сиэлэн сэгэйэн иһэллэрин курдук, трусцой семенящим-бегающим,
Сиһии үөт мастардаах эбит, красные ивовые деревья есть у нее, оказывается;
Туут хайыһардарын анньыммыт подобные тунгусским старцам,
Тоҥус оҕонньотторо на лыжи вставшим и
Туораахтаһан киирэн иһэллэрин курдук, врассыпную пустившимся,
Тоҥ харыйа мастардаах эбит, мерзлые ели есть у нее, оказывается;
Оһуор ойуу таҥастаах подобные детям-десятилеткам
Уончалаах оҕолор мустан в узорных одеждах, что сошлись
170 Оонньуу-көрүлүү туралларын курдук, 170 веселые игры и веселье затеять,
Лоскуй ойуурдардаах эбит; есть колки у нее,оказывается;
Бараммат бараах диэн стаи несметные турухтанов
Манна сабыытаабыт, здесь собрались,
Быстыбат былдьырыыт диэн стаи несчетные куликов
Манна быыгынаабыт, здесь скучились,
Кэрээбэт кэҕэ диэн неугомонные кукушки
Манна кэпсээбит, здесь заговорили,
Өрөөбөт өтөн диэн неутомимые горлицы
Манна үөппүт. здесь заворковали.
180 Маннык бэйэлээх баараҕай сир 180 На такой величаво-прекрасной земле,
Дьуларыйар оройугар, на самом ее темени,
Туйгутуур уорҕатыгар, на середине ее хребта,
Көй киинигэр, в центре ее пуповины,
Көмүс ураанньыгар посреди серебряного ее чела
Ким-хайа кэлэн сириэдийбит, кто, благоденствуя,
Туох-хайа кэлэн дугуйдаммыт диэтэххэ — уединился, спросите?
Көмүскэстээх сүрэхтээх, Отзывчивые сердца имеющее,
Көҥүлгэ эрэ көҕүйэр только к свободе стремящееся,
Көхсүттэн тэһииннээх с поводьями за спиной*
190 Күн айыы аймаҕа 190 племя солнечных айыы,
Күрүө-хаһаа туттан загоны-изгороди построив,
Күөлэһийэ оонньооботох; вольготно здесь не живет еще;
Аһыныгас санаалаах, благие помыслы имеющее,
Алгыска эрэ баҕалаах, только к добрым моленьям стремящееся,
Арҕаһыттан тэһииннээх с поводьями за плечами
Ахтар айыы аймаҕа племя почитаемых айыы
Аат ааттаан кэлэн, на зов ее имени сюда не пришло еще,
Аал уоту оттубатах, священный огонь не разжигало еще,
Алтан сэргэни аспатах, медную коновязь* не ставило еще,
200 Аар түптэни аҥаарыппатах, 200 густой дымокур* не разводило еще,
Алаһа дьиэни туттубатах сирэ эбит. родной дом не возводило еще, оказывается.
Хоту халлаантан Из-под северного неба к этой стране
Холоҥсолоох аймаҕа узкая воровская тропа
Хоро тэбэр зловонных племен
Куоллараан суоллара хорулла илик эбит, не пролегла еще, оказывается,
Арҕаа халлаантан из-под западного неба
Айаҕымсах аймаҕа скверный тернистый путь
Аһара атыллыыр аартыктара прожорливых племен
Арылла илик эбит, не был открыт еще, оказывается,
210 Соҕуруу халлаантан 210 из-под южного неба
Соллонноох аймаҕа напастью грозящая дорога
Суоһаан кэлэр суоллара алчных племен
Тобулла илик дойдута эбит. не была пробита еще, оказывается.
Илин халлаантан Из-под восточного неба
Иэйиэхсит аймаҕа доброжелательный гостеприимный путь
Иэнигийэн кэлэр сиэллээх ыллыктара племен Иэйиэхсит
Тэлэллэ илик сирэ эбит. не был еще проторен, оказывается.
Хаһааҥҥы кэмнэргэ, Кто и в какие же времена,
Хайа сахтарга, в какие века,
220 Ханнык күннэргэ 220 в какие дни
Бу уолан бараммат уулаах, по этим с испаряющимися, но не высыхающими водами,
Уостан сүппэт уйгулаах, с неиссякаемо-щедрым изобилием,
Охтон көҕүрээбэт мастаах с падающими, но не убывающими деревьями,
Орто туруу дойдум привольным чистым долам
Улай дьэҥкэ толооннорунан срединной прочной земли моей,
Оонньохолоон ааспыта буолла? играя, прошел?
Аҕыс иилээх-саҕалаах [Кто же] по восьмиободной-восьмикрайней,
Алыгыр-налыгыр безмятежно-спокойной
Аан ийэ дойду изначальной матери-земле,
230 Араҥас далбарын, 230 по желтому лону ее,
Айыы майдааннарын по священному лику ее,
Аамайдаан ааспыта буолла? их потревожив, прошел?
Арай, Аллараа Разве что Нижнего мира
Аҕыс биис ууһун восьми племен
Аҥаарыйар аартаахтарын именитых спесивцев
Аҕалара буолбут, отца-прародителя,
Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт, родившегося с колодками на ногах,
Арбаҕаһын бүрүммүтүнэн үөскээбит, появившегося в облезлой дохе,
Арбыйа тиистээх, с зубами, словно ножи-скобели,
240 Атара баттахтаах 240 с волосами, словно острога,
Арсан Дуолай оҕонньор старика Арсан Дуолая
Тоҕус соппоҥ уолаттарын тобоҕо, последыш после девяти уродливых сыновей,
Аҕыс хахыдал* кыргыттарын ардайа поскребыш после восьми худосочных дочерей*,
Түтүм тэллэх, [прозванная] Пола с кулачок,
Түптэ кутурук, Хвост-дымокур,
Төгүрүк сыалдьа, Круглый набедренник,
Кыптый сарын, Плечи-ножницы,
Кытаҕас тарбах, Пальцы-клещи,
Кыһыах тыҥырах, Ногти-скребки,
250 Сарыы таҥалай 250 Нёбо-замша,
Сарахана Күүкэнньик диэн, Сарахана Кююкэнньик,
Матаҕа буорун тэбиир из котомки выбитый прах*,
Мааны кыыһа любимейшая дочь, —
Үс күнүстээх түүн три дня и три ночи
Сутэн баран төрдүс күнүгэр она пропадала, на четвертый день
Арсан Дуолай аҕатын, перед отцом Арсаном Дуолаем,
Иҥнэли Балай эмээхсин ийэтин перед матерью-старухой Ингнэли Балай
Тус иннилэригэр киирэн туран, появилась-выставилась,
Ыһылла-тоҕулла, и, горячась-распаляясь,
260 Ыллыы-туойа турбуттааҕа манныга үһү 260 запела-заголосила
(Сарахана): (Сарахана):
"Алаатыгар ини тугуй, Алаата! Ну что же,
Арсан Дуолай аҕакайыам, Арсан Дуолай, отец мой!
Эчикийэ ини тугуй, Эчикийэ! Ну что же,
Иҥнэли Балай ийэкэйиэм! Ингнэли Балай, мать моя!
Аҕакайтан айыллан, Отцом сотворенная,
Албаннаахай айахпын славные уста свои
Атан көрө иликпин! я не открывала еще!
Ийэлэртэн төрөөммүн, Матерью рожденная,
Эҥин кэриэс тылларбын заветных слов своих
270 Этэн көрө иликпин! 270 я не высказала еще!
Алаатыгар-улаатыгар, Алаатыгар-улаатыгар\
Иһилликпин, таһыллыкпын! Входы-выходы мои*!
Холдьуктардаах бэйэкэм Я, шейные позвонки имеющая,
Хоххуллаахтыы турабын! голову склоняя, стою!
Тоноҕостоох бэйэкэм Я, спинные позвонки имеющая,
Нуоҕайаахтыы турабын! стан сгибая, стою!
Айыылардаах-андаҕардаах Под грешно-заклятым
Арҕаа халлаан анныгар западным небом
Ааттаах үтүө сир баарын расчудесная есть страна,
280 Анаараахтаан ини киирдим. 280 полюбовавшись ею, я прибыла сюда.
Икки атах биистэрэ Племя двуногих
Иэнигийбэтэх сирэ эбит, землю ту не посетило еще, оказывается,
Күн айыы аймаҕа племя солнечных айыы
Күрүөһүлээбэтэх сирэ эбит! на землю ту не ступало еще, оказывается!
Сылдьыахха-сырыыргыахха чтоб пройтись-прогуляться,
Сылаанньыгас сыһыылардаах, гладкие поляны там есть,
Көтүөлүөххэ-көрүлүөххэ чтоб веселиться-резвиться,
Көҥдөй иэннээх дойду эбит! ширь необъятная там есть!
289 Иһиллигим-таһыллыгым! 289 Входы-выходы мои!


Олонхо > Тексты олонхо > Полные тексты олонхо > Бурнашев, Николай Петрович. Олонхо "Кыыс Дэбилийэ" (двуязычный текст на якут. и рус. яз) (строки 1-289)

Источник: Кыыс Дэбилийэ. Якутский героический эпос. — Новосибирск: ВО «Наука». Сибирская издательская фирма, 1993. — 330 с. — (Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока). ISBN 5-02-029749-6.


[строки 1-289] [строки 290-555] [строки 556-859] [строки 860-1168] [строки 1169-1484] [строки 1485-1779] [строки 1780-2103] [строки 2104-2404] [строки 2405-2706] [строки 2707-3011] [строки 3012-3313] [строки 3314-3614] [строки 3615-3913] [строки 3914-4220] [строки 4221-4649] [строки 4650-4969]