Малгинов, Николай Иванович - Көтүөхэ уола

Материал из Олонхо Гипер Медиа
Перейти к: навигация, поиск
Заглавная страница > Персоналии > Олонхосуты > Малгинов, Николай Иванович - Көтүөхэ уола

Көтүөхэ уола Николай Малгинов (сороҕор Малгин диэн суруйаллар) туһунан сиэрдээх сэһэни кини төрдүн-ууһун ырытыыттан саҕалыыры наадалааҕынан ааҕабыт. 1850 сыллааҕы биэрэпискэ Курюннюк Егор Малгинов сокуоннайа суох төрөппүт уола Көтөхө Иван 20 саастаах. Бырааттара Дмитрий - 8, Иван - 5 саастаахтар. Холлубукка, Тотонойго сирдээхтэр-уоттаахтар. 1906 сыллаахха Көтүөхэ Уйбааны аҕатын аатын суруйбакка сокуоннайа суох төрөөбүт диэн бэлиэтээбиттэр. Уола Николай 27 саастаах, кэргэнэ Варвара Григорьевналыын Акулина диэн 3 саастаах кыыстаахтар. Көтүөхэ уола хаһааҥныттан олоҥхолуур буолбутун, кимтэн үөрэммитин туһунан, хомойуох иһин, суруйуулар суохтар. Олоҥхону үөрэтиинэн үлүһүйэн туран дьарыктанар профессор Илларионов В.В. өссө студенныы сылдьан 1970 сыллаахха Малгин Н.И. туһунан дьон кэпсээниттэн анкета толороругар олоҥхолуурга Табаахыраптан үөрэммитин уонна "Дьулуруйар Ньургун Боотур", "Күн Дьирибинэ", "Талааннаах тарбахтаах Таатык Бэргэн" диэн үс олоҥхолооҕун бэлиэтээбит. Кырдьык, Көтүөхэ уола Табаахырап олоҥхоһуттан отучча сыл балыс, онон олоҥхолуурга киниттэн уһуллубут буолуон сөптөөх. Нам аатырбыт олоҥхоһута Ядрихинскай П.П. - Бэдьээлэ Малгиновтан "Күннүк сиртэн күөх оттоон сиир көҕөччөр элэмэс аттаах күүстээх-уохтаах күрүлүүр-харылыыр Көр Дохсун Бухатыыр" диэн олоҥхону үөрэммитин суруйтарбыт. Огочуяров И.Е. - Баспарыйа Көтүөхэ уолуттан "олоҥхоҕо үөрэммитим" диэн бэлиэтээбит. Онон Малгин элбэх олоҥхону билэр, Намҥа тиийэ киэҥник кэрийэн олонхолуу сылдьыбыт буолуон сөптөөх эбит. Мантан аллараа Көтүөхэ уолун кытта тыыннааҕар көрсүбүт, кэпсэппит Васильев Г.Е. уонна Егоров С.Е. ахтыыларын ааҕыаҕыҥ. Васильев Г.Е.: "Николай Малгин - Көтүөхэ уола Чараҥ Сайылык арҕаа өттүгэр олохтоох киһи этэ. Бэйэтэ ойуун идэлээх буолан былыргы алгыстары, андаҕардары, ойуун тойугун олус үчүгэйдик билэрэ уонна барытын уларыта сылдьан үрдүк, орто, намыһах куолаһынан киһи эрэ истэ туруох курдук кэрэтик ыллыыра-туойара. Сыыйа тарпыт курдук нарын куоластаах киһи этэ. Улуу олоҥхоһут, ырыаһыт буолуох киһи талаанын кэлин сайыннарбатаҕа. Табаахырабы кытта хаста да күрэс былдьаһан олоҥхолообуттар үһү. Истибит дьон бары олоҥхо ис хоһоонунан, кэпсээнинэн-ырыатынан, куолаһынан да Малгины ордороллоро. Ойуун идэлээх буолан көйгөтүйэн, мөҕүллэн, санаата түһэн, аптарытыата суох буолан "олоҥхолуурбун, ыллыырбын-туойарбын быраҕа сылдьабын" диэн дьон көрдөстөҕүнэ аккаастыыр буолбута, олоҥхолуурун тохтоппута", - диэн кэпсээбитэ. Дьүлэй нэһилиэгин икки аатырбыт олоҥхоһуттарын Малгин уонна Табаахырап тустарынан фольклорист С.Е. Егоров 1972 сыллаахха бэртээхэй ахтыыны суруйан хаалларбыт эбит: "Малгин Табаахыраптааҕар ордук, дэгиттэр кэрэ куоластаах киһи этэ. Эр киһи, дьахтар, абааһы уолун оруолларыгар куолаһын уларытан ыллыыра. Мөлтөх бухатыыры мөлтөхтүк ыллаан көрдөрөрө. Орто бухатыыры орто соҕустук, онтон күүстээх улахан бухатыыры кырдьык да илэ бэйэтинэн модун бухатыыр кэллэ диэх курдук олоҥхолоон доллоһутара. Дьахтар оруолун кыра, нарын куолаһынан толороро. Ардыгар олус хатан куолаһынан киһи кулгааҕа чуҥкунуор диэри ыллыыра. Итиннэ холоотоххо Табаахырап уһаат иһигэр ыллыыр курдук бөдөҥ, суон, уларыйбат биир тэҥ куоластааҕа. Табаах бастаан олоҥхолуон иннинэ талларар үгэстээх эбит. "Туох бухатыыр туһунан олоҥхолуубун: эр киһи бухатыыры эбэтэр дьахтар бухатыыры дуу, айыылары, абааһылары аҥар кырыытыттан кырган иһэр улуу дьаалыны дуу, көннөрү абааһылары эрэ өлөрөр урааҥхай бэрдин дуу?" - диэн ыйыталаһара. Ити курдук кини истээччилэртэн сакаас ылара. Сорохтор бириинчиктээн уһатан-кэҥэтэн хоһуйары ордороллоро. Ол эрээри үгүстэр: "Уһаппакка-кэҥэппэккэ быһаччы охсуһуутугар тиэрдэн ис", - дииллэрэ. Ыксаабакка, барытын саас-сааһынан хоһуйан олоҥхолоотоҕуна кыһыҥҥы уһун түүҥҥэ бухатыыр дойдутун-сирин эрэ хоһуйан, ыраах айаҥҥа аттанар ырыатыгар иччилээх иччитин барытын кытта бырастыылаһыннаран, алҕатан дойдутуттан-сириттэн араарарыгар, аттанарыгар халлаан суһуктуйа сырдыыра, сарсыарда үүнэрэ үһү. (Иччитэ суох от - мас киниэхэ суоҕа. Барыта бэрт модороон ааттаах - суоллаах иччилэрдээх буолара). Абааһы уолун, айыы бухатыырын ырыаларын күүскэ ыллаатаҕына хаҥас диэки алтан солуур лыҥкыныыра үһү. Малгин өлбүтүн кэннэ Табаахырап биирдэ олоҥхолоон баран, аа-дьуо олоҥхоһуттар тустарынан сэһэни-сэппэни тарпыта. Онно кини барыларыттан ордорон ала-чуо Көтүөхэ уолун хайҕаабыта. "Биирдэспит айыы бухатыырын аҕалан, иккиспит абааһы бухатыыра буолан бэркэ тапсан олоҥхолуурбут. Иккиэн тэҥ гына этэн-тыынан, ыллаан таһаарарбыт. Өлбүт киһи диэн холуннарбаппын, мин икки-үс тылынан кыайар этим", - диэн кэпсиирэ. Икки-үс тыл диэн олоҥхоҕо тугу этэрэ эбитэ буолла? Дьэ, кырдьык даҕаны дьиҥ-чахчы айылҕаттан айдарыылаах, таҥараттан тарта-рыылаах сүдү олоҥхоһуттар олорон ааспыттар эбит Дьүлэй сиригэр. Николай Иванович Малгин - Көтүөхэ уола хаһан күн сириттэн барбыта чуолкайа биллибэт. Акулина уонна Варвара диэн икки кыргыттара ханна тиийбиттэрин туһунан эмиэ сурук-бичик хаалбатах. Таатта уһулуччулаах олоҥхоһутун, Дьүлэй киэн туттар киһитин олоҕун утумнааччылар, салҕааччылар суохтара олус хомолтолоох (О.Осипов).