Илларионов В.В., Жирков А.Н. Олоҥхоһут Р.П. Алексеев уонна кини "Алаатыыр Ала Туйгун" олоҥхото

Информационная система Олонхо диэн сиртэн ылыллыбыт
Илларионов В.В. Тоҕоостоох матырыйааллар > Илларионов В.В., Жирков А.Н. Олоҥхоһут Р.П. Алексеев уонна кини "Алаатыыр Ала Туйгун" олоҥхото

Источник: Алаатыыр Ала Туйгун: үс үйэлээх олоҥхо. 1-кы үйэтэ. 21 томнаах «Саха боотурдара» серия. – Дьокуускай: Бичик, 2002. – с. 7-25


Олоҥхоһут Р.П. Алексеев уонна кини "Алаатыыр Ала Туйгун" олоҥхото

Дьыл ааҕыллыытын үһүс тыһыынчалаах эргииригэр үктэнэн баран, ааһан эрэр сүүрбэһис үйэҕэ аатыран-суолуран олоҥхолообут, ыллаабыт-туойбут, дьон-сэргэ кэрэхсэбилин ылбыт норуот талба талааннаахтарын С.А. Зверев — Кыыл Уола, С.Г. Алексеев — Уустарабыс, Р.П. Алексеев, П.П. Ядрихинскай төрөөбүттэрэ сүүс сыллара туолуутун дьон-сэргэ, бүтүн саха норуота балай да киэҥник бэлиэтээн аһарда. Бу дьон XX үйэ аанын аһа, оһоллоох орто туруу бараан дойдуга кэлбиттэрэ уонна ааспыт үйэ үөрүүтүн-хомолтотун, өрөгөйүн-кутурҕанын эттэригэр-хааннарыгар иҥэринэн, өйдөрүнэн-санааларынан ырыҥалаан-ылынан, сүрэхтэригэр сөҥөрдөн, айымньыларыгар аҕалан, айхаллаах-аймалҕаннаах аман өстөрүн амалыйбыттара.

Роман Петрович Алексеев (1900—1977) норуот ырыаһытын, олоҥхоһутун быһыытынан бу ахтыллыбыт дьонтон биир туспа кэрэхсэбиллээх киһи.

Роман Петрович олоҥхолуур идэҕэ букатын оҕо эрдэҕиттэн анаан үөрэммит-куоһаммыт, Уус-Алдан ааттаах-суоллаах олоҥхоһуттарын үгэстэрин утумнаабыт олоҥхоһут. Билиҥҥи Уус-Алдан улууһа урукку Дүпсүн, Бороҕон уонна Байаҕантай улуустарын хабар, олоҥхолооһун киэҥник тэнийбит түөлбэтэ буолара биллэр. Ол туһунан биллиилээх эпосовед И.В.Пухов "Якутский героический эпос олонхо", "Исполнение олонхо" уо.д.а. үлэлэриттэн, учуутал краевед Н.Д.Бурцев "Умнуллубат дьүһүннэр" кинигэтиттэн, саха тылын учуутала М.Е.Иванова Уус-Алдан олоҥхоһуттарын тустарынан дипломнай улэтиттэн уо.д.а. көрүөххэ сөп. Аатырбыт олоҥхоһуттар Д.М.Говоров — Олоҥхоһут Миитэрэй, П.А.Охлопков — Наара Суох, И.Охлопков — Чочойбох, Н.П.Бурнашев — Боодьоҕос, П.Н.Соловьев — Намыын, Н.Р.Петухов — Олоҥхоһут Наһаар, М.Н.Посельскай уо.д.а. ааттарын олоҥхону сэҥээрээччи эрэ үксэ билэр.

Наара Суох "Бэрт киһи Бэриэт Бэргэн" олоҥхотун 1906 с. бирикээсчиттэр кулууптарыгар политсыылынайдар көҕүлээһиннэринэн сыанаҕа туруорбуттара. Онтон И.Охлопков—Чочойбох, эпосовед И.В.Пухов суруйарынан, биир түүн устата олоҥхо киирии тойугун бухатыыр балаҕанын көхөтүн ойуулааһынынан түмүктүүрэ. Кинилэр иккиэн тыл ууһун дэгэтин баһылаабыт талба-талааннаах олоҥхоһуттарынан биллэллэрэ.

Д.М.Говоров киин улуустарынан Бодойбонон, Аллараа Ленанан кэрийэ сылдьан олоҥхоһут быһыытынан ыллаан-туойан дьоҥҥо-сэргэҕэ кэрэхсэппитэ, олоҕун тиһэх сылларыгар баай репертуарын сурукка киллэртэрэн үйэтиппитэ. Кини "Мүлдьү Бөҕө", "Эрбэхтэй Бэргэн" диэн бөдөҥ олоҥхолорун А.Ф.Бояров, Г.В.Данилов, Н.М.Говоров суруйбуттара. "Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕө" олоҥхо туспа кинигэнэн тахсан киэҥ биһирэбили ылбыта, олоҥхоһут аатын-суолун үйэ-саас тухары үйэтиппитэ.

Баатаҕай нэһилиэгин олоҥхоһута П.Н.Соловьев олоҥхону сыанаҕа таһаарыыга айымньылаахтык үлэлээбитэ. Кини холобурун кэлин Л.П.Новогодин утумнаан, кэнники сылларга олоҥхону пропагандалааһыҥҥа үлэлэспитэ. Лаврентий Петрович көҕүлээһининэн Дүпсүн уус-уран самодеятельноһын кыттыылаахтара кини "Туруорбах Бэргэн" диэн олоҥхотун сыанаҕа таһаарбыттара уонна күөх экраҥҥа ситиһиилээхтик көрдөрбүттэрэ.

Н.П.Бурнашев — Боодьоҕос "Кыыс Дэбэлийэ" олоҥхото алта уон томнаах академическай серияҕа икки тылынан бэчээттэнэн научнай эйгэҕэ таҕыста. Биһиги кэммит биллиилээх, режиссера А.С.Борисов олоҥхону театр сыанатыгар саҥалыы туруорда.

Уус-Алдан олоҥхоһуттара научнай да, культурнай да эйгэҕэ киэҥник биллэллэр, кэрэхсэнэллэр, онтон Р.П.Алексеев бу дойду чулуу олоҥхоһуттарын үгэстэрин утумнаабыт, үйэтиппит олоҥхоһуттартан биирдэстэрэ буолар диэн этэр олохтоох.

Роман Петрович ииппит аҕата П.Г.Алексеев — Бөҕө Бүөтүр, идэтинэн уус киһи, олоҥхоҕо кутун-сүрүн туттарбыт, олоҥсоһуттары кэрэхсиир, олоҥхолотор, бэйэтэ даҕаны иэйдэҕинэ оҕо-дьахтар ортотугар олоҥхолуур идэлээх эбит. Бөҕө Бүөтүр уолугар Арамааҥҥа 7-8 эрэ саастааҕар "Халыан хара аттаах Хардааччы Баатыр", диэн олоҥхону киэһэ аайы кыра-кыралаан үөрэтэн барбыт. Уол онтон сиэттэрэн сэргээбит эрэ ыалдьыкка тус иннигэр олорон, олоҥхолообутунан барар буолбут. Дьон хайҕала уонна кэрэхсэбилэ кыра уолу олоҥхоһут идэҕэ кынаттаабыт. Кэлин нэһилиэгин киһитэ Е.П.Сивцевтэн — Лаһыаччаттан сүһэн ылан "Сүр дьаҕыл аттаах Тустуулаах Дьура Бөүө" диэн эмиэ тэттик олоҥхону толорор буолбут. Итинтэн салгыы борбуйун кыанан, ьгыра кэҥэээн Дүпсүн, Бороҕоһ, Байаҕантай улуустарын биллэр олоҥхоһуттарын Бачы Баhылай, Ырыа Байаҕантай, Д.Бурцев — Мохочоос уола, П.Н.Соловьев, Н.П.Бурнашев — Боодьоҕос толорууларыгар өҕрэммит, репертуарын байыппыт, сонун ойуулааһыннары, олоҥхо дэгэтин, музыкатын ылыммыт.

Онтон дьиҥнээх аҕа туттар, олоҥхолуур идэҕэ уһуйбут киһитинэн Н.Р.Петухову — Дьаралыктаах, эбэтэр Олоҥоһут Наһаары ааҕар эбит.

Саха тылын учуутала, Уус-Алдан олоҥхоһуттарын туһунан анаан суруйбут Н.Д.Бурцев бэлиэтииринэн, Н.Р.Петухов Маҥнайгы Лөгөй нэһилиэгэр 1880 сыллар диэки төрөөбүт. Олорбут сирэ — Дэрги. Эдэригэр өлүөнэ икки эҥэринээҕи улуустарынан, Бүлүүнэн, хоту Муустаах муораҕа тиийэ сылдьыбыт, бэрт киэҥник биллибит олоҥхоһут эбит. Р.П.Алексеев бэйэтэ ахтарынан, күнүн саҕана Наһаар Бөтүкүөп отуттан тахса олоҥхону билэрэ үһү. Р.П.Алексеев олору үтүктэрэ уонна анаан ыҥырыллан ыһыах түһүлгэтигэр, урууларга алгыырын, көннөрү да ыллыырын элбэхтик истэрэ, үөрэнэрэ үһү. 1923 с. кыһын Р.П.Алексеев Наһаар Бөтүкүөптэн "Алаатыыр Ала Туйгун" олоҥхо үс үйэтин толору истибит. Тиһэҕэр, 1926 с. Наһаар Бөтүкүөп Р.П.Алексеев дьонун аахха анаан кэлэн "Аҕыс уон араҕас атыырдаах, тоҕус уон толомон оҕустаах, тумул тыа быһаҕаһын саҕа сур дьаҕыл аттаах Дуолан Бөҕө" диэн олоҥхону хас да хонукка олоҥхолоон баран, барар сарсыардатыгар "Дьаһала суох уус киһи ырыата", "Эллэй Боотур өлөрүгэр уолаттарыгар ыллаабыт ырыата" диэннэри ыллаабыт. Бу ырыалар, арааһа, Бүлүү улуустарыгар толоруллар кутурук салайар ырыа холобура буолуохтарын сөп. Урут олус уһуннук олоҥхолууру аньыыргыыллара, ол иһин олоҥхолооһун кэнниттэн тойук-ырыа толороллоро. Уус-Алдан аатырбыт олоҥхоһута бу былыргы сиэри-туому билэрэ мээнэҕэ буолбатах.

Наһаар Петухов 1939 с. дойдутугар ыалдьан өлбүтэ. Р.П.Алексеев олоҥхоҕо уһуйбут киһитин олоҥхотун сүһэн ылан, бэйэтэ тойук туойан сурукка-бичиккэ түһэртэрэн бэйэтин да аатын, уһуйбут киһитин да аатын үйэтиппитин чопчулаан этиэхтээхпит.

Роман Петрович бэйэтин баай репертуарын сурукка-бичиккэ түһэриигэ утумнаахтык үлэлэспитин бэлиэтиир тоҕоостоох. Кини оскуолаҕа үөрэммэтэҕэ, бэйэтэ дьаныһан үөрэтэн суругу эрэ билэр буолбута. Онон Роман Петрович айымньыларын суруйууга үгүс энтузиаст дьон — Уус-Алдан улууһун интеллигенцията уонна аналлаах научнай, фольклорнай экспедициялар үлэһиттэрэ өр сылларга утумнаахтык үлэлээбиттэрэ махталлаах.

Роман Петрович айымньыларын сурукка тиһиигэ үлэлэспит дьонтон биир бэлиэлэрэ саха тылын учуутала, талааннаах журналист, тылбаасчыт, фольклорист-хомуйаачччы С.К.Дьяконов этэ. С.К.Дьяконов биир дойдулааҕа Н.П.Бурнашев — Боодьоҕос "Кыыс Дэбэлийэ" олоҥхотун суруйбутунан эмиэ биллэр. Степан Константинович Роман Петрович тылыттан "Чэлгийэ тур Ийэ дойдум" уонна "Юбилейга" диэн тойуктары суруйан 1947 с. архыыпка туттарбыта баар. Эмиэ бу кэмҥэ Г.М.Стручков, Г.Г.Алексеев "Мүрү" диэн 2100 строкалаах улахан тойугу Р.П.Алексеев тылыттан суруйбуттара. Кэлин Р.П.Алексеев репертуарын үйэтитиигэ кыыһа А.Р.Алексеева, сиэн быраата В.И.Федоров уонна күтүөтэ Г.Г.Шелковников улаханнык көмөлөспүттэрэ. Кинилэр Р.П.Алексеев "Алаатыыр Ала Туйгун" диэн бөдөҥ эпическэй айымньытын тексин суруйан үйэтитиигэ ураты үтүөлээхтэр. Аатырбыт олоҥхоһут, норуот ырыаһытын айымньыларын суруйууга наука үлэһиттэрэ, анал үөрэхтээх учуонайдар, фольклористар ылсыһан туран үлэлэспиттэрэ. Уус-Алдан улууһугар тэриллэн ыытыллыбыт фольклорнай экспедициялар кыттыылаахтара Р.П.Алексеевы хайаан да көрсөллөрө, кэпсэтэллэрэ, айымньыларын бэлиэтэнэн, сурунан ылаллар этэ.

Биллиилээх фольклорист Г.У.Эргис ТЛИНЧИ научнай үлэһитэ А.Л.Новгородованы кытта 1950 с. от ыйыгар Р.П.Алексеевы көрсүһэн бииргэ үлэлээбиттэрэ. Георгий Устинович норуот талааннаахтарын репертуардарын испииһэктээбитэ баар. Онно Роман Петрович сэттэ олоҥхону киллэртэр-бититтэн түөрдүн толору билэрин, үһүн умна быһыытыйбытын бэлиэтээбит. "Дьалхааннаах сырыылаах, дьалысханнаах айаннаах, дьаҕыл сиэр аттаах Хаан Айыы Дьаргыстай" диэн олоҥхотун сөбүгэр кылгас да, биир түүн кыайтарбат диэн суруйтарбыт. "Сарахана Күүркэнньик" диэн олоҥхо биир киэһэ, оттон "Хайҕамсах Хара Хаан Тойон оҕонньор, Хабыр Баай эмээхсин" диэн олоҥхо икки киэһэ толоруллалларын ыйбыт. "Алаатыыр Ала Туйгун" диэн олоҥхотун айыы алгыстаах олоҥхонон ааҕар эбит уонна олус уһун диэн бэлиэтээбит. Былыргы сэһэннэртэн "Тыгын Ампаардаахха кэлэ сылдьыыта", "Тыгын Бөрөлөөххө кэлэ сылдьыыта", "Тыгын Бэрт Хараҕа сылдьыбыта", "Бугуйас оҕонньор, Күтүр эмээхсин уонна кинилэр уолаттара Суор Бугдук бухатыыр, Кутаахаан ойуун, Лаҕа Баатыр, Тиит Буурай", "Майаҕатта Бэрт Хара", "Манчаары", "Кылыкынай Кулуба" диэннэри билэр эбит. Кэлин И.Г.Березкин "Саха былыргы сэһэннэрэ уонна кэпсээннэрэ" диэн хомуурунньугар Роман Петрович кыыһа А.Р.Алексеева "Мас Мэхээлэ тустуулара", "Күүстээх Куонаан Дьэкиим Баабылап атыырын тутуута" диэн кэпсээннэрин, В.И.Федоров "Күүстээх Уйбаан" диэн Роман Петрович Алексеевтан суруйбут сэһэннэрин киллэрбит.

Норуот ырыаһыттарын репертуардарын суруйарыгар Г.У.Эргис былыргы ырыалары уонна Р.П.Алексеев бэйэтин суруйтарыыларын тус-туспа наардаабыт. Былыргы ырыаларга "Түбэ көлүйэ ырыата", "Тоҕус кумулаан ырыата", "Бөх чабычаҕын ырыата", "Сиһилиир ырыата", "Мадьайа Баһылай ырыата", "Ымыы үрүмэччик" диэннэри киллэртээбит. "Былыргы үҥкүү ырыата" диэҥнэ "Оһуохай былыр Бодойбоҕо, Өлүөхүмэҕэ, Бүлүүгэ баара үһү, мин улаатан истзхпинэ биһиги дойдуга көтөр оһуохай дэлэйбитэ" диэн быһаарыы биэрбит. Мантан сиэттэрэн өйдөөтөххө, Дүпсүн, Бороҕон улуустарыгар оһуокай норуот айымньытын быһыытынан кэлин олохсуйбут, ол иһин үгэскэ ситэ кубулуйбатах быһыылаах. Иккис өттүттэн, Р.П.Алексеев Дүпсүҥҥэ сайда сылдьыбыт найахылыы үҥкүү көрүҥүн этэр быһыылаах диэн сэрэйиэххэ эмиэ сөп. Дьиҥ үҥкүү тыла кини тылыттан суруллубатаҕа чопчу түмүгү оҥорору уустугурдар.

Г.У.Эргис Р.П.Алексеев репертуарын суруйбутуттан көрдөххө, Роман Петрович бэртээхэй чабырҕахсыт эбит. Ол курдук Р.П.Алексеев "Истибит-көербүт", "Таабырын чабырҕаҕа", "Үтүө санаа", "Үлэлии туруҥ", "Күөх сүрэх" диэн чабырҕахтардааҕын бэлиэтээбит. Кэлин бу чабырҕахтарын кыыһа А.Р.Алексеева, быраата В.И.Федоров тиһик моонньох курдук суруйбуттара РИА СО Саха сиринээҕи Научнай киинин архыыбыгар ууруллан сыталлар. Г.У.Эргис 1950 с. Р.П.Алексеев бэйэтэ айбыт уонна суруйтарбыт уон тойуктааҕын ыйбыт. Олортон А.Л.Новгородова "Сардаҥа", "Советскай дойду", "Эдэр ыччат ырыата", "Удаарынньык Уйбаан", "Тустуулаах Ньукууска" диэн тойуктарын суруйбута 1950 с. тэриллэн ыытыллыбыт фольклорнай-диалектологическай экспедиция матырыйаалларыгар киллэрил-либиттэр.

Итини тэҥэ Г.У.Эргис Р.П.Алексеевтан ырыаһыттар, олоҥхоһуттар, ойууттар тустарынан ахтыылары суруйбут. Онуоха Роман Петрович уон аҕыс олоҥхоһут, ырыаһыт аатын ааттаан ахтыы оҥорбут. Итини тэҥэ түөрт ойууну кытта алтыһа сылдьыбытын ахтан аһарбыт. Холобур, Чакычый кыыһын туһунан: "Аатырбыт ырыаһыт дьахтар, уруккута Чэриктэй. Мин истэр этим. Дьүөрэ тылы булара бэрдэ. Бүөтүр диэн ааттаах киһини туойдаҕына, тылын барытын "Б" буукубаттан таһааран ыалы кэрийэ сылдьан ыллыыр идэлээх этэ. Урууга, ыһыахха ыллыыра, суолга да көрсөн баран, "ыллаа эрэ" диэтэххэ, сүгэһэрин түһэрэн, чөкө-чөкө ууран, үрдүгэр олорон баран, ыллаан барара", — диэн кэпсээбит. П.Сивцев — Аччыгый Лэкээрин, С.Березкин — Эһэлээх Сэмэн диэн 1 Өспөх нэһилиэгин сээркээн сэһэнньитгэриттэн истибитин кэпсээн-сэһэн оҥостон кэпсиирин ыйбыт. Бэйэтин олоҥхолуурга уһуйбут Наһаар Бөтүкүөп туһунан бэрт элбэҕи кэпсээбит. Кини курдук ырыаһыты, олоҥхоһуту истибэтэҕим диэн тоһоҕолоон эппит. Онтон салгыы: "Бөтүкүөп Наһаар тимир ууһа, отоһут этэ, олоҥхолуур кэмигэр киһини кытта улаханнык кэпсэтэр сатаммат диирэ. Күнү быһа сытан тахсара. Олоҥхолууругар итии чэйи элбэҕи иһэр. Чохоону, эти хото сиирэ, бурдугу кыайан сиэбэт кырдьаҕас этэ. Таһырдьа тахсан баран киирдэҕинэ, оһоххо күөмэйин ититэр этэ. Кэпсээнин сонотон, синньэтэн, күүһүрдэн кэпсиирэ. Ыллыырыгар оллоччу туттара, киһи утуктуурун саҕана уонча-сүүрбэччэ ырыаны ыллаан баран, күөмэйэ дьэ тобуллара", — диэн ахтыбыт. Р.П.Алексеев Баатаҕайы ырыа-тойук, олоҥхо сайдыбыт сиринэн ааҕар эбит. Суотту нэһилиэгин удаҕаныгар эдэр сылдьан ытык көтөҕөөтөгэр кутуруксуктаабытын туһунан Г.У.Эргискэ кэпсииригэр: "Ырыатыгар куолаһа бэрт этэ, кутурбат. Баҕар, кини Айыы удаҕана эбитэ дуу", — диэн эппитэ баар.

Фольклорист Н.В.Емельянов (кэлин филологическай наука доктора буолбута) 1962 с. олунньу ыйга тахса сылдьан Р.П.Алексеевтан "Тиит Буурай", "Болонуускай" диэн былыргы сэһэннэри уонна "Үйэҕэ көстүбэтэх үрдүк техника" диэн космонавт-летчик Г.С.Титов космоска көтүүтүн туһунан улахан тойугу суруйбут. "Ыччат сылдьан ырыаһыт этим" диэн бэйэтин туһунан автобиографическай тойуга фольклорнай экспедиция матырыйаалларыгар баар. Онно Р.П.Алексеев:

Кэрэхсээбиккэ кэпсээнниирим,
Сэҥээрбиккэ сэһэргиирим,
Биһирээбиккэ бэһиэлэйдиирим,
Көҕүйбүккэ көрүлүүрүм,
Оссообукка оонньуурум,
Наадыйбыкка чабырҕахтыырым,
Урууга олоҥхолообутум,
Ыһыахха ыллаабытым,
Көргө көрүлээбитим,
Үөрүүгэ үҥкүлээбитим,
Оонньууга оһуокайдаабытым

— диэн бэйэтин туһунан уустаан-ураннаан этиммитэ суруллубут.

Н.В.Емельянов норуот талааннааҕын олоҕун кэпсээнин балачча толору суруйбут. "Иккис, үһүс киэһэҕэ куолаһым кэлэрэ, кэпсээммин тардыстан истэллэрэ. Дьэ ити олоҥхобуттан талыллан айыы алгыстаах олоҥхону суруйтаран эрэбин" диэн кэпсээбит. Н.В.Емельянов идэтийбит фольклорист быһыытынан үс үйэлээх "Алаатыыр Ала Туйгуну" ыксаабакка толору суруйалларыгар сүбэлээбит. Итини тэҥэ Николай Васильевич олоҥхоһуту кытта кэпсэтиилэртэн бэлиэтээһиннэри сурунан ылбытын архыыпка туттарбыт. Ол бэлиэтээһиннэртэн көрдөххө, Роман Петровиһы адьас эдэр эрдэҕилтэн дьон-сэргэ бэлиэтээн, ордорон ылбыт тойуксуттара эбит.

Холобур, Намҥа ыалга олоҥхолообутугар биир оҕонньор "Ити эдэр киһи туттан-хаптан олоҥхолуурун көрбөккүт дуо? Улуу олоҥхоһуттан үөрэммит олоҥхоһут быһыылаах" диэбит. "Кырдьык, Бөтүкүөп Наһаары үтүктэн олоҥхолуурум", — диэн Роман Петрович быһааран эппит. Иккис түгэн: "Олоҥхолуу олордохпуна, биир эмээхсин "Эдэр киһи кэлбит диэбитим, энсилгэннээх олоҥхоһут кэлбит эбит" диэбитэ үйэбэр хатанан хаалбыт".

Роман Петрович Н.В.Емельяновка фольклористар кэлэн билсэн, бииргэ үлэлээн бараллара наадалааҕын, улаханнык сэргэхситэллэрин бэлиэтээбит. Айымньыларын түмэн хомуурунньук оҥорон бэчээттэтэр санаата 1955 с. үөскээбитин, П.Н.Попов бэлэмнээн издательствоҕа туттарбытын, редактор Филиппов көннөрүүтэ элбэх буолуоҕун туһунан суруйбутун иһин төттөрү ылбытын, онтон Г.М.Васильевка эрэнэ санаан редакциялата биэрбитин, 1963 с. тахсарын кэтэһэрин кэпсээбит.

Уус-Алдаҥҥа үһүс улахан фольклорнай экспедиция П.Н.Дмитриев салалтатынан 1973 с. балаҕан ыйыгар үлэлээбитэ. Эмиэ Р.П.Алексеевы кытта хас да күн анаан үлэлээбиттэр. Кинини кытта сылдьыспыт фольклорист В.П.Еремеев хомуйбут матырыйаалларын олоччу архыыпка, онтон магни-тофоҥҥа устууларын институт фонотекатыгар туттарбыт. В.П.Еремеев 1959 — 1972 сс. норуот ырыаһытын тылыттан суруллубут уонна сүнньүнэн улуус хаһыатыгар бэчээттэммит айымньылар испииһэктэрин оҥорон киллэрбит. Онтон көрдөххө Р.П.Алексеев саҥа олоҕу, үлэ-хамнас кыайыытын уруйдаан-айхаллаан ыллаабыта-туойбута эмиэ үгүс эбит: "Улуу Ленин", "Кыһыл Маай", "Союзка айхал", "Туола сайылыга", "Кыайыы күнэ", "Олохтон олоххо", о.д.а. Идэтинэн норуот ырыаһыта олоххо баар итэҕэһи-быһаҕаһы күлүү-элэк гынан чабырҕах форматынан хоһуйбута эмиэ балачча элбэх: "Хобуоччу хоноһо", "Күөх сүрэх", "Албаһынан аһааччы", "Тиэтэл-таатал", "Сонумсах дуобат", о.д.а. Итини тэҥэ Г.Г.Шелковниковка суруйтарбыт "Суол хабырыйбыт", "Киис ампаар", "Мас үүммүт ото" диэн былыргы олохтон кэп-сээннэрэ бааллар.

Хомойуох иһин, Р.П.Алексеев туһунан анаан-минээн суруйуу, кини репертуарын, олоҥхотун ырытыы, чинчийии күн бүгүнүгэр диэри оҥоһулла илик. Краевед И.Г.Березкин "Өбугэлэрбит, үөлээннээхтэрбит суолларынан", "Политссыльнай сиэнэ олоҥхоһут" диэн суруйуута бэчээттэммитэ. Маныаха Р.П.Алексеев эһэтэ Странден полит-сыылынай этэ диэн, уонна ийэтэ кыаммат-түгэммэт дьадаҥы дьахтар уолун П.Г.Алексеевка — Бөҕө Бүөтүргэ ииттэрэ биэрбитин туһунан суруйбута. Ф.Васильев "Үс үйэлээх олоҥхо Алаатыыр Ала Туйгун" диэн ыстатыйатыгар үс үйэлээх олоҥхо суруллан бүппүтүн биллэрбитэ, итиэннэ олоҥхоттон кыра кэрчиги бэчээттэппитэ. Н.Бурцев, Н. Прудецкай "Хоннохтоох үлэ, уран тыл маастара этэ" диэн ыстатыйаларыгар Р.П.Алексеев хоһуун үлэһитэ, уран тыл ууһа буолара кэпсэнэр. Саха тылын учуутала, педагогическай үлэ ветерана Н.Д.Бурцев "Умнуллубат дьүһүннэр" диэн кинигэтигэр Р.П.Алексеев туһунан балачча толору ахтыыны суруйбута. Фольклорист П.Н.Дмитриев "Эдэр эрдэхтэн саҕыллар" диэн ыстатыйатыгар Роман Петровиһы олоҥхоһут быһыытынан эмиэ балай да киэҥник арыйан көрдөрбүтэ. Мантан ордук Р.П.Алексеев туһунан кэпсиир, сырдатар күттүөннээх үлэ күн бүгүнүгэр диэри сурулла илик.

Р.П.Алексеев бэйэтэ суруйтарбыт фольклорнай текстэриттэн кини олоҥхоһут уонна тойуксут, сээркээн сэһэнньит, остуоруйаһыт, чабырҕахсыт, ырыаһыт, алгысчыт уонна оһуокайдьыт быһыытынан бары өттүнэн дэгиттэр дьоҕурдааҕа дьэҥкэтик көстөр. Кини норуот поэтическай уонна прозаическай жанрдарын дэгиттэр билэрэ уонна толороро. Ол эрээри Р.ПАпексеев дойдутун дьонугар даҕаны, фольклористарга даҕаны олоҥхоһут быһыытынан ордук биллэр. Кини "Алаатыыр Ала Туйгун" диэн үс үйэлээх, 49203 строкалаах олоҥхото олоҥхоһут төрөөбүт норуотугар миҥэлээх бэлэҕэ, кэнэҕэски ыччаттарга кэриэһэ, аман өһө диэн сыаналыахха сҕп. Саха биллиилээх эпосоведа И.В.Пухов бигэргэппитин курдук Р.П.Алексеев суруйтарбыт олоҥхото бэйэтин кээмэйинэн аан дойдуга бэчээккэ тахсыбыт аҕыйах ахсааннаах бөдөҥ героическай эпостары кытта тэҥҥэ турар. Ол курдук кээмэйинэн аан дойдуга бастакы миэстэҕэ киргизтэр 550000 поэтическай хоһоонтон турар "Манастара", иккискэ 200 тыһ. строкалах Индия эпоһа "Махабхарата", үһүскэ "Шахнаме" (Ыраахтааҕылар олохторо) диэн Фир-доуси суруйбут поэмата ааҕыллар эбит буоллахтарына, Р.П.Алексеев суруй¬тарбыт "Алаатыыр Ала Туйгун" олоҥхото бэйэтин кээмэйинэн П.А.Ойуу-нускай суруйбут "Дьулуруйар Ньургун Боотур" диэн олоҥхоттон балтараа төгүлүнэн, Д.М.Говоров "Бүдүрүйбэт Мүлдьү Бөҕөтүттэн" икки аҥаар төгүлүнэн, И.Г.Теплоухов "Куруубай хааннаах Кулун Куллустууруттан" түөрт төгүлүнэн улахан.

Манна даҕатан эттэххэ, биир эмиэ үс үйэлээх "Хаан Дьаргыстай" диэн бөдөҥ олоҥхону XIX үйэ алта уонус сылларыгар фольклорист-этнограф И.А.Худяков Дьааҥы олоҥхоһутуттан суруйан турар. Иван Александрович бу бэртээхэй айымньыны ким тылыттан суруйбутун ыйбатаҕа. Кэлин этнограф В.Л.Серошевскай "Якуты" диэн үлэтигэр И.А.Худяков информаторын Манчаарыны көрсүбүтүн, кини биир олоҥхону биир ый устата толоруоҕун туһунан кэпсээбитин ахтар. Р.П.Алексеев олоҥхоҕо уһуйбут учуутала Наһаар Бөтүкүөп өрүс төрдүттэн тахсан иһэн борокуокка, онтон салгыы Дьокуускайга 120 хонук устата түүн аайы олоҥхолообутун туһунан кэпсээн баар. Ол аата саха олоҥхоһуттара манасчыттартан итэҕэһэ суох уһуннук-киэҥник биир олоҥхону толорор кыахтаахтара.

Р.П.Алексеев норуот уустаан-ураннаан, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ чочуйан оҥорбут, түҥ былыргы эпическэй айымньытын кыра оҕо сааһыттан өһүллүбэт-сөллүбэт өйүгэр хатаан сылдьыбыта, быдан былыргы тыллаах-өстөөх ырыалары-тойуктары, хастыы эмэ түһүмэхтээх алгыстары, бухатыыр-дар сүрдээх-кэптээх бэйэлэрин уонна кинилэр сырыыларын, айылҕа уонна олох далааһыннаах-дарбатыылаах көстүүлэрин күүстээхтик, дириҥник көрдөрүүтэ олоҥхоһут ураты талааннааҕын туоһулара. "Алаатыыр Ала Туйгун" олоҥхо былыр даҕаны чахчы үчүгэй айымньы буолан, үйэлэр усталарыгар норуот кытаанах дьүүлүн тулуйан, өлбөт-сүппэт дьүһүннэнэн, биһиги кэммитигэр диэри өссө чочуллан, тупсан кэллэҕэ.

Олоҥхолор ис хоһоонноро, сюжеттара төһө да маарыннаспыт курдуктарын иһин "Алаатыыр Ала Туйгун" олоҥхо бэйэтин турук форматынан, стилинэн уонна тылынан-өһүнэн атын олоҥхолору соччо-бачча үтүктүбэт, бэйэтэ туспа суоллаах-иистээх. Олоҥхо бухатыырдарын дьүһүннээһин, кинилэр ырыалара-тойуктара атын олоҥхолортон уратыланар тыллаах-өстөөх.

Алаатыыр Ала Туйгуну — аныгы өйдөбүлүнэн быһаардахха — аатырбыт-сураҕырбыт Ала Туйгун бухатыыр. "Алаатыыр", "олоотуур" диэн тыллар билигин уус-уран литератураҕа араас суолталаахтык туттуллаллар. Ол гынан баран, ити тыллар билигин даҕаны "ырааҕы көрөр", "суостаах", диэн өйдөбүллээхтэр. Оттон "ала" диэн тыл, киһиэхэ сыһыаннаах буоллаҕына, былыргы сахалар тылларыгар — "наһаа", "олус" диэн суолталаах. Холобур, алаа моҕус киһи — наһаа моҕус киһи. Бухатыырга сыһыаннаах буоллаҕына, "олус" биитэр "наһаа" күүстээх-күдэхтээх диэн өйдөбүллээҕин Ф.Васильев сөпкө быһаарар. Дьүһүн хоһуйууга бу тыл бэйэтин суолтатын билигин да сүтэрэ илик.

Героическай эпос сүрүн киһитин олоҕо олоҥхо үс үйэтигэр үһүөннэригэр сыһыаннаах. Олоҥхо бастакы үйэтигэр Чугдаарыкы бухатыыр — туора топпут, кэдэрги байбыт баһылык тойон. Бу үйэ кылааннаах-өргөстөөх бухатыыра — Кыыс Ньургун.

Чугдаарыкы тойон аллараа уонна орто дойдулар дуолан бухатыырдарын мунньан, түөлбэ түһүлгэ тэрийэр идэлээх эбит. Онно көрбүтүн эрэ ыйыстар кубулҕаттаах абааһы бухатыыра Күөнтэ Хара кэлэн айыы аймахтарыгар алдьархайы оҥорор куттала суоһаабытыгар, Кыыс Ньургун көмүскэһэн, суостаах-суодаллаах охсуһууга киирсэн кыайан эрдэҕинэ, абааһы өттө түмсэ түһэн айыы киһитин өлөрөр-өһөрөр күннэрэ тириир. Онуоха Кыыс Ньургуҥҥа Оҕо Очуостаан бухатыыр көмөлөһө кэлэн, кинилэр көмөлөөн абааһы аймаҕын орто дойдуттан кыйдыыллар.

Олоҥхоҕо Кыыс Ньургунтан Ала Туйгун төрөөһүнэ мифологическай өттүнэн олус дьиктитик ойууланар. Мантан салгыы Күн Көлүөнэй бухатыыр, Күн Күөгэлдьин кыыс мүччүргэннээх олохторо кэпсэнэр. Олоҥхо бастакы үйэтэ бүтүүтүгэр Ала Туйгун бухатыыр куйаҕын кэтэн, атын миинэн айаҥҥа аттаныыта хоһуйуллар.

Олоҥхо иккис йэтигэр Ала Туйгун быһымах айаннаах сырыыта, дохсундуолан охсуһууга, Ардьамаан-Дьардьамаан диэн ааттаах тоҥус бухатыырын кытта аргыстаһан ааһыыта, өлүү Түлэнэй уонна Ала Буурай диэн абааһы адьырҕаларыттан ийэтин Кыыс Ньургуну өрүһүйүүтэ ойууланар. Онтон салгыы кини орто дойдутугар эргиллэн, Толуман Суорун оҕонньорго, Тоҥкуруун Баай эмээхсиҥҥэ ыалдьыттааһына көстөр. Кинилэр аччыгый кыыстарын — аҕыс былас суһуохтаах Айыы Ньулурдаан Куону былдьаан ылан бараары түбүлээбит абааһы бухатыырдарын уһун сыралаах охсуһуу кэнниттэн кыайыыта, үс айыы бухатыырдарын: Нарын Ньургустайы, Бэрт Оҕо Бэргэни уонна күүстээх-уохтаах Күн Ньургустайы аллараа дойду ааттаахтарыттан өрүһүйүүтэ туойуллар. Ала Туйгун бухатыыр Нарын Ньургустайы ойох ылан, уолуйан уһуктар Уор Дьаҕыл оҕонньор эһэтигэр, кыыдыйан уһуктар Кыыр Дьаҕыл эмээхсин эбэтигэр Күн Тэгиэримэ диэн сир киэҥ киэлитигэр эргиллэн кэлиитэ өрө көтөҕүллүүлээхтик, уустаан-ураннаан кэпсэнэр. Ала Туйгун мүччүргэннээх сырыылара, айыы аймаҕын көмүскэһэн охсуһуута салҕанан иһэр.

Түмүгэр, Чачыгыр Чуор аттаах, тыллаах-өстөөх Нарын Ньургустайтан уонна Алаатыыр Ала Туйгунтан уоллаах кыыс төрүүллэр. Уолларын аата — Суланда тураҕас аттаах Тустуулаах Дьуруо Бөҕө, кыыстарын аата — Оҕо Ньургустай. Олоҥхо иккис үйэтэ түмүктэниитигэр Ала Туйгун бухатыыр быһыытынан хорсун-хоолуот сырыылара кыайыы-хотуу көтөллөөх түмүктэнэр.

Олоҥхо үһүс үйэтигэр Тустуулаах Дьуруо Бөҕө күн сирин көмүскэһэр, айыы аймаҕын араҥаччылаһар охсуһуута сайдар. Олоҥхо түмүктэниитигэр Дьуруо Бөҕө бухатыыр Нэлэмэн Куону ойох ылан дойдутугар Күн Тэгиэримэҕэ кэлэр. Кини балтын Оҕо Ньургустайы Оҕо Удаарын бухатыыр ойох ылан, Киэҥ Тумарыкыга олохсуйаллар, мантан ыла орто дойду олоҕун аймаабыт атааннаах-мөҥүөннээх охсуһуу уурайан, айыы аймаҕар төрүүр оҕо төлкө-лөнөр, өнөр сүөһү үөскүүр үйэтэ эргийэр.

Сырдык уобарастар хара күүстэри кыайыылара дьон-сэргэ үтүөҕэ, кэрэҕэ баҕарыытын, сырдыкка тардыһыытын, кыргыһа суох эйэлээх олоххо дьулуһуутун чопчу көстүүтэ "Алаатыыр Ала Туйгун" олоҥхоҕо итэҕэтиилээхтик бэриллибит. Олоҥхоҕо аан дойду, айылҕа, киһи-аймах олоҕо-дьаһаҕа түҥ былыргы саха киһитин өйүнэн-санаатынан, кини тулалыыр эйгэтигэр сыһыаннаан ойууланар. Р.П.Алексеев олоҥхотугар кэнники кэм дьайыыта орто дойдуга Чугдаарыкы тойон уобараһынан бэриллибитин ахтан аһарыахтаахпыт. Кини — Орто дойду бардам баайа. Чугдаарыкы бэйэтинэн көр оҥостон көрөөрү, аллараа дойду ааттааҕын Күөнтэ бухатыыры ыһыахха ыҥыртаран, айыы бухатыырдарын кытта күрэстэһиннэрэргэ бардам санааны ылынар. Айыы хаан аймахтара ону сөбүлээбэккэ:

Хабараан саҥаны саҥарыма,
Сэттээх тылы этинимэ,
Ол улуу күтүрү
Аатын ааттаама,
Сураҕын сураама,
Ол кэриэтин
Айыҥат хаан аймахтарыттан,
Күн өркөн уустарыттан
Күдэн бөҕө күүстээхтэрин,
Модун бөҕө моонньоохторун Мустаран аҕалаҥҥын,
Ытык ыһыахта ыс

— диэн үҥэн-сүктэн көрдөһөллөр.

Туора майгылаах, кэдэрги кэмэлдьилээх Чугдаарыкы кинилэр көр-дөһүүлэрин ылыммат. Саха олоҥхоһуттара XIX—XX үйэ кирбиилэригэр бэйэлэрин олоҥхолоругар социальнай сыһыаннаһыылары киллэрэн испит-тэрэ, тыл дэгэтигэр холбоон, баай-бардам өттө бар-дьонун тылын-өһүн ис-тибэт, ылыммат, таптаабытынан быһыыланар буолбутун сөбүлээбэт матыыптар Т.В.Захаров — Чээбий (Амма), С.САфанасьев — Ырыа Сиэнчэ (Сунтаар), С.Н.Каратаев — Дыгыйар (Бүлү), Д.М.Говоров (Уус-Алдан) олоҥхолоругар көстөн ааһаллар. Бу өттүнэн Р.П.Алексеев аҕа көлүөнэ олоҥхоһуттар олоҥхо үгэһигэр социальнай сыһыаннаһыылары киллэриилэрин утумнаабыга көстөр.

Иккис өттүнэн, олоҥхолорго үгүстүк көстөр мифологическай уобарастар: тоҕус халлаан улаҕатыгар, аҕыс халлаан анараа өттүгэр олохтоох айыы аймахтарын араҥаччылыыр, күн улуустарын көмүскүүр айыылар, иччилэр уобарастара Р.П.Алексеев олоҥхотугар бэриллибэтэхтэр. Итини олоҥхо суруллубут кэмин, өйүн-санаатын кэрэһилээн көрдөрөр түгэн курдук көрүөххэ сөп. Ол эрээри "Алаатыыр Ала Туйгун" баай ис хоһоонноох, балысхан фантазиялаах. Ордук олоҥхоҕо остуоруйа персонажтара хойуутук киллэриллибиттэр. Холобура: Алаа Моҕустар, төбөтө суох сүүнэ улахан дьон, Аҥардам бухатыыр (киһи аҥаара, атын аҥаара туспа сиргэ бухатыыр буолан сылдьар), күөлү биирдэ омурдар, көлүйэ буолан кубулунар, отон буолан үүнэр абааһылар, оҕону сымыыкка хаайыы уо.д.а.

Ала Туйгун уонна Ардьамаан-Дьардьамаан күүстэрин аҥардыытын көҕүрэтиини, ону сылгыга, ынахха, табаҕа, тайахха үллэрэн иҥэриини, кэлэр өртүгэр орто дойдуга олус улахан күүһү айбакка, ол оннугар өркөн өйү, үтүө сүрэҕи, эйэҕэс майгыны айарга быһаарыыны олоҥхо традициятын байытыы, саҥа сонун идеяны киллэрии курдук көрүөххэ сөп.

Олоҥхоҕо Кыыс Ньургунтан Ала Туйгун бухатыыр төрөөһүнэ дьиктитик ойууланар. Абааһылары кыайан, үөрэн-көтөн Кыыс Ньургун, Оҕо Очуостаан итии дьирибинэ байҕалга сууна бараллар. Үс күннээх-түүн сөтүөлээн, быттахтарын-быладайдарын ыраастанан булгунньах үрдүгэр тахсан салгылыыллар. Айыы аймахтарын араҥаччылыы, хардарыта көмөлөсүһэ туруох буолан андаҕайсан, уураһан арахсаллар. Кыыс Ньургун дойдутутар төннөр. Сотору кэминэн сылдьан иһэн сыылбатыйан барар. Дьиктиргээн Айыы Ньэлбэгэй удадаҥҥа биллэрэр. Көрүүлэнэн баран, удаҕан этэр: "Оҕо Очуостаан үөһээ дойдуга тахса сылдьан, ооҕуй оҕус саҕа уол оҕо кутун уоһун уһугар иҥэртэрэн киирбитин билбэккэ уураспыттаах эбиккин. Онтон аҕыс ыйдаах хат буолан олороҕун. Адьарай албаһа буолбатах, куттаныма". Манна даҕатан эттэххэ, кыыс эр киһини кытта чугаһаспакка эрэ хат буолан, оҕо төрөтүүтэ атын олоҥхолорго дэҥҥэ буолар түбэлтэ. Холобур, Уус-Алдан олоҥхоһута Н.П.Бурнашев олоҥхотугар Кыыс Дэбэлийэ Чугдаан бухатыыры кытта уураспытыттан "хат буолан ханайар, буос буолан мотойор".Ол аата Р.П.Алексеев олоҥхолооһун үгэһигэр баар түгэни киллэрбит диэн этиэххэ сөп.

Бу олоҥхо бухатыырдарын дьүһүннээһин, кинилэр ырыалара-тойуктара, айылҕаны ойуулааһын, айымньы мифологията атын олоҥхолортон эмиэ ураты. Аны биир кэрэхсэбиллээҕэ, Алаатыыр Ала Туйгун үс дойдуга тус-туспа ааттанар:

1. Аллараа дойдуга: Хахай кыыл оҕото хахай сиэр аттаах хардааччы сигилилээх, хадай хааннаах Хаан Дьааһыйа бухатыыр.
2. Орто дойдуга: Атаҕын икки ардынан аҕыстыы дьылҕан тиит устатын саҕаны аралдьыта үктүүр, атаралаан сиэлэн барар ахсым айаннаах, аллах сырыылаах араҕас сиэр аттаах аҕыс ыйдаах Алаатыыр Ала Туйгун бухатыыр.
3. Үөһээ дойдуга: Өксөкү кыыл оҕото, үрдүк халлаан өксүөнэ-самыыра аһылыктаах өксөкү буурай аттаах, өһөс хааннаах Өксөкүлээх Бүрүө Бөҕө.

"Алаатыыр Ала Туйгун" олоҥхо сүрүн идеята — күн улууһун, айыы аймаҕын (киһи бииһин ууһун) бүттүүнүн көмүскээһин. Онон атын олоҥхолортон идеята уратыта суох. Олоҥхо дьон-аймах дьоллоох олоҕун тоҕор хараҥа күүстэри, өстөөх биис уустарын кыайыыны туойар. Кини киһи санаатын күүрдэн, кэлэр кэрэ олоххо толору эрэли угар, киһини туох да куһаҕаҥҥа кыайтарбат кыаҕар эрэннэрэр: соллоҥноох, идэмэрдээх биис уустарын, ааһар былыт албыннарын, көһөр былыт көлдьүннэрин күн анныттан күрэтэргэ, эбэтэр суох гынарга ыҥырар.

Саха омуга бэйэтин олоҥхотугар бары үтүө баҕатын, атааннаһыыта, күрэстэһиитэ, хаан тохтуута суох дьоллоох, көҥүл олох иннигэр күрсэр геройдуу майгыны туойар. Үйэттэн үйэ аайы олоҥхо бу төрүт идеята өссө ордук сайдан, чочуллан иһэр. Бу кэрэ, үрдүк идеяны саха олоҥхото, М.Горькай этиитинэн эттэххэ, киэҥ түмүүлээх идеальнай символларынан, чаҕылхай улуу уобарастарынан биэрэр.

Олоҥхоҕо туох барыта "айыыга" икки, "абааһыга" икки араарыллар. Киһи аймахха үтүө эркиннээх, кини үөскүү, бардара, айылла турарыгар көмөлөөх өттө "айыы" диэн ааттанар. Оттон хараҥа, албын-көддьүн, өлүү-сүтүү өттүн үөдүтэ сатааччы, урааҥхай саха өстөөҕө — "абааһыга" кытыарыллар. Өрүү үөскүүр, көҥүл уонна күһэйии курдук күүстэр охсуһууларын олоҥхо көрдөрөр. Ол көрдөрүүтүгэр айыы өттө — тыыннаах буолуу, үөскээһин, бардарыы, дьолго тиийии куруутун кыайа, өрөгөйдүү турар. Олоҥхо үйэлэр тухары кэрэхсэнэр кистэлэҥэ омук бэйэтин саталынан-дьулуурунан барыны айар, кыайар кыаҕар итэҕэйэригэр, үтүө үйэҕэ, ордук олоххо тиийэр эрэлигэр сытар. Бу "олоххо дьулууру уруйдаан" туойуллубут тойугу дьоҥҥо-сэргэҕэ тириэрдэригэр "Алаатыыр Ала Туйгун" олоҥхо быһыытынан туһунан композиционнай ньымалаах. Ол композиция олоҕун булбут көрүҥэ маннык:

1. Олоҥхо киириитэ: бухатыыр төрөөбүт-үөскээбит дойдутун, төрдүн-ууһун, кини бэйэтин дьүһүнүн-бодотун, күүһүн-кыаҕын, таҥаһын- сабын, сэбин-сэбиргэлин хоһуйуу.
2. Төрүөт (завязка): манна, кини ол курдук олордоҕуна абааһы бухатыыра кэлэн, саба түһэн, уоран-талаан барара көстөр. Биитэр, эмиэ оннук, абааһы уола атын айыы дьонун өлөрөн-алдьатан барбытыгар, айыы бухатыырын "суон дурда, халыҥ хахха буол" диэн ыҥыраллара хоһуйуллар.
3. Бухатыыр сырыыта-айана. Манна айыы бухатыырын айана, абааһы бухатыырдарын эккирэтиитэ, кинилэри ситэн тиийэн охсуһуута көстөр. Улуу бухатыыр буоллаҕына — Үөһээ, Аллараа, Орто дойдуларынан үһүөннэринэн сылдьан охсуһар. Бу охсуһууга кыттар, көмөлөһөр күүстэр икки өттүттэн үгүс буолаллар. Манна киллэһик эпизодтар баһаам элбэхтэр.
Бу охсуһуу, эппит курдук, үгүс кирбиилэри туоруур. Бухатыыр өлүүгэ-алдьархайга түбэһиитэ, "күнэ хараарыыта", "күҥэһэтэ тулла сыһара" кэлиитэ үгүс буолар. Кинини баһыйар күүстээх, ордук алыптаах абааһылар көрсөллөр. Ол да буоллар айыы бухатыыра кэлин уһугар тиэрдэн, кыайыылаах тахсар.
4. Охсуһуута бүтэн, сырыытын-айанын ситэн, айыытын дьонун быыһаан, төрөөбүт дойдутугар эргиллэр.
5. Кинини айыы дьоно, күн улуустара бары айхаллыы көрсөн, ыһыах ыҕан, улуу үөрүү буолар. Онтон ыла, айыы аймахха эйэлээх, дьоллоох олох эргийэр. Олоҥхону кииннээбит кыыс оҕо туйгуна уонна уол оҕо мургуна холбоһон, киһи-сүөһү төрдө буолан, үөрүү-көтүү үрдүгэр олороллор.

Улуу олоҥхо үстүү бухатыыр үйэтин хабар, эпопея көрүҥүн ылар, оччоҕо бу схема эрийэ-буруйа, хат-хат барар. Этиллибитин курдук, олоҥхо уобарастара киэҥ далааһыннаах, улахан түмүллүүлээх, гениальнай образтар буолаллар. Айыы улуу бухатыырдара: Алаатыыр Ала Туйгун, Оҕо Очуостаан, Кыыс Ньургун, Тустуулаах Дьуруо Бөҕө, Ардьамаан-Дьардьамаан уо.д.а. бары оннуктар.

Алаатыыр Ала Туйгун — олоҥхо сүрүн геройа. Кини олоҥхо үс үйэтигэр үһүөннэригэр көстөр. Олоҥхоҕо кэпсэнэр айыы да, абааһы да бухатыырдара бары кинини кытта алтыһан ааһаллар. Алаатыыр Ала Туйгун үс дойдуга үһүөннэригэр аатырар-суолурар, тус-туһунан албан-дьаһах ааттаах бухатыыр. Кини хорсун-хоодуот сырыыларыгар мифологическай даҕаны, фантастическай да түгэннэр элбэхтэр.

Холобур: бухатыырдар ыраах айаҥҥа мохсоҕол, кыталык буолан көтүүлэрэ, айыы дьонун бэһилэх, чоху оҥорон аччатыы, кистээһин, о.д.а.

Ала Туйгун, Күн Көлүөнэй диэн айыы бухатыырын Уот Чупчурҕантан быыһыыр. Күндү Күөгэлдьини үрүҥ көмүс көлөөскө оҥорон Бэриэт Бэргэҥҥэ быраҕар. Бэйэтэ ыран сылайан үөһэттэн сууллан түспүтүгэр, туруук таас хайа тааһа тохтон баттатар. Араас үөн-көйүүр, кыыл-көтөр сиэри үөмэхтэспит кэмигэр, үөһээттэн Айыы Дапсалы бухатыыр түһэн тириитин сүлэн, оҕуһун, абааһытын сүрэҕин-быарын илдьэ, бухатыыр туттар сэбин, кэтэр куйаҕын, миинэр миҥэтин оҥорторо барар.

Олоҥхо иккис үйэтигэр Ала Туйгун ийэтэ Кыыс Ньургун өлүү суолун аһан, үөһэттэн Өлүү Түллэмэй, аллараттан Ала Буурай диэн абааһы бухатыырдарын утары охсуһа сылдьалларыгар түбэһэр. Абааһы ааттаахтарын өлөртөөн, ийэтин быыһыыр, өлүү суолун туруук таас хайа оҥорон бүөлээн кэбиһэр. Ийэтэ уолугар эмиийин үүтүн иһэрдэн, күүһүгэр күүс эбэр уонна бэйэтэ кыталык буолан дойдулуур. Айыы бухатыыра ийэтин эбэтэр сир-дойду иччитэ Аан Алахчын эмиийин үүтүн истэҕинэ, күүһэ уон оччонон элбиир диэн элбэх олоҥхоҕо баар көстүү.

Р.П.Алексеев уол ийэтинээн көрсүһүүтүн сүрдээх күүстээхтик ойуулуур. Кыыс Ньургун уолугар Ала Туйгуҥҥа:

Кэннибэр хаалан
Кэнчээри ыччаты кэскиллиир
Киһилээх эбиппин,
Оннубар хаалан
Уот оттор,
Уҥуохпун араҥастыыр
Оҕолоох буолбуппун.
Албан ааппын
Айыы дьонугар ааттатыаҥ,
Дьоһун сурахпын
Дьоҥҥо-сэргэҕэ солбуйуоҥ...
Оҕом эрэ буолларгын
Адьарай бөҕөлөргө
Аккааскын этэҥҥин,
Айыы хаан аймахтарыгар
Кэннигинэн чугуйаҥҥын, Киэр хааман биэрэҥҥин
Киһи-аймаҕы
Алдьархайга тиэрдэр буолаайаҕын,
Кэнчээри оҕолоруҥ,
Кэнэҕэски ыччаттарыҥ,
Кэскиллээх олохторун
Кэртэрэн-кэйгэллэтэн,
Кэҕиннэрэр буолаайаҕын.
Туппут илииҥ мүччүрүйбэтин,
Үктэммит сүһүөҕүҥ мүччүрүйбэтин
Тирэммит уллуҥаҕыҥ халтырыйбатын

— диэн алгыс тылларын туһаайар. Бу алгыс сүрүн герой инники олоҕун, айыы дьонун араҥаччылыыр, күн ууһун көмүскүүр үрдүк аналлаах дьылҕатын түмэн көрдөрөр дириҥ ис хоһоонноох.

Алаатыыр Ала Туйгун ийэтинээн көрсүһүөҕүттэн кини эмиийин үүтүн иһэн күүһүгэр күүс эбинэн, алгыһын ылан, бэйэтин үрдүк аналын өйдүөҕүттэн дьиҥ айыы бухатыырын киэбин ылынан, таҥаһын-сабын, сэбин-сэбиргэлин тэринэн, аналлаах атын булунан Орто дойду улуу бухатыыра буолан албан аата аар-саарга аатырар, дьоһун сураҕа Сири-Сибиири тайыыр. Ол да иһин, үөһэ ахтыллыбытын курдук үс дойдуга тус-туһунан ааттанар.

Олоҥхо үһүс үйэтигэр Алаатыыр Ала Туйгун уола Дьуруо Бөҕө күн сирин көмүскэһэр, айыы аймаҕын араҥаччылаһар охсуһуулара уустук көрүҥнэнэн, дириҥ ис хоһооннонон, көһүтүллүбэтэх быһылааннарынан сайдаллар.

Дьуруо Бөҕө мүччүргэннээх сырыылара балтын Оҕо Ньургустайы абааһы бухатыыра Тимир Сигиди көрдөрбүтүнэн туран уоран-былдьаан барыытыттан саҕаланар. Тимир Сигиди урут оҕолоноору сылдьар Кыыс Ньургуну эккирэтэн истэҕинэ, Оҕо Очуостаан тутан умсары быраҕан көхсүн дьөлө үктээбитигэр, сүрэҕэ суор буолан көтөр. Олоҥхо саҕаланыытыгар Тимир Сигиди уонна Күөнтэ Хара айыы бухатыырдарын утары охсуһууга хотторон өлөллөр-өһөллөр. Ол гынан баран, кинилэр сүлдьүүлээх сүрэхтэрэ куотан тиийэн, иккиһин төрөөн, бу бухатыырдар хат тиллэн, олоҥхо үһүс үйэтигэр өстөрун-саастарын ситиһэ эргийэн кэлэллэр.

Абааһы бухатыырдара иккиһин тиллэн охсуһууларын салгыыр матыыптара П.А.Ойуунускай "Дьулуруйар Ньургун Боотур", В.О.Каратаев "Модун Эр Соҕотох" олоҥхолоругар эмиэ түбэһэллэр. Бу сахалар былыргы мифоло-гическай өйдөбүллэриттэн төрүөттээх буолуон сөп. Олоҥхолорго Кыыс оҕоҥ кыптыый тутарын саҕана, уол оҕоҥ оноҕос тутарын саҕана аны биирдэ түннүккүнэн түһүөҕүм, үөлэскинэн өҥөйүөҕүм" диэн сааныы тыллара ити үөһэ ахтыллыбыт матыыбы кытта ситимнээхтэр. Сырдык уонна хараҥа күүстэр охсуһуулара, күрэстэһиилэрэ, хатыһыылара көлүөнэттэн көлүөнэҕэ, үйэлэртэн үйэҕэ салҕанан бара тураллара итинник дьүһүннээн этиллэр.

Хайа да олоҥхоҕо курдук, абааһы бухатыырдара бары ааһар албастаах, куотар кубулҕаттаах, дуолан күүстээх буолаллар. Ыйыста Хара — олус күүстээх, кыһыылаах тыллаах-өстөөх, көрбүтүн барытын ыйыстар абааһы бухатыыра. Олоҥхо маҥнайгы уонна иккис үйэтигэр хоһуйуллар абааһы бухатыырдара — Күөнтэ Хара, Иҥиэттэ Хара, Уот Субурҕа, о.д.а. хас биирдиилэрэ тус-туһунан тыллаах-өстөөх, күүстээх-уохтаах, көрүҥнээх-таһаалаах, албастаах-кубулҕаттаах бухатыырдар. Ону Р.Алексеев бухатыырдар ырыаларыгар, туттар-хаптар быһыыларыгар олус үчүгэйдик ойуулаан хоһуйар.

И.В.Пухов быһаарарынан, үгүс олоҥхолорго тоҥус бухатыыра Ардьамаан-Дьардьамаан айыы бухатыырын кэргэнин уорар эбит буоллаҕына, бу олоҥхоҕо Ала Туйгуну кытта биир сур тиинтэн сылтаан, улахан айдааннаах охсуһууну охсуһаллар. Күүстэрин аҥаарын мэлитэллэр. Кэлин тупсан, кыһалҕалаах күннэригэр көмөлөсүһуех буолан бэйэ-бэйэлэригэр булбут булууларын атастаһыах, үйэ-саас тухары тыытыһыа суох буолан, кэнэҕэски кэнчээри оҕолорбут эйэлээх буоллуннар диэн, андаҕар бигэ тыл бэрсиһэн, эйэлэһэн арахсаллар.

Манна Р.П.Алексеев олоҥхотугар айыы уонна тоҥус бухатыырдара иирсибиттэрин төрүөтүн уратытык көрдөрбүтүн үрдүнэн, олоҥхоһуттар үгэстэрин таба тутуһара көстөр. И.В.Пухов тоҥус бухатыырдарын уобарастарын суолталарын ырытарыгар, сахалар олохтоох омуктары кытта сыһыаннаһыыларын олоҥхолоругар тыктаран көрдөрбүттэрэ диэн сөпкө түмүктээбитин Р.П.Алексеев олоҥхото эмиэ кэрэһэлиир.

"Алаатыыр Ала Туйгун" олоҥхо биир суол уратытынан олоҥхоҕо норуот тылынан айымньытын ойуулуур-дьүрүннүүр ньымаларын бары дэгэтэ түмүллэн туттуллубута буолар. Биэс уонча тыһыынча хоһоонунан строкалаах олоҥхоҕо биир да сиргэ кэпсээнинэн этиллибит судургу этиигэ майгынныыр түгэн суох. Барыта тылтан тыл төрөөн, сиэттиһэн ылбаҕайдык тахсан иһэр. Онуоха мэлдьи туттуллар олук хоһооннор олоҥхо ис хоһоонугар дьүөрэлэһэн хойуутук туттуллубуттарын бэлиэтиэххэ сөп.

Былыргы дьыл мындаатыгар,
Урукку хонук уорҕатыгар,

— диэн олоҥхоҕо кэпсэнэр кэм өйдөбүлэ өгэс быһыытынан саҕалаан этиллэр. Олоҥхоһут көй бараан кэтит Сибиири:

Үктүөтэр сууллубат,
Баттыатар маталдьыйбат,
Тилэхтээтэр ньиргийбэт,
Тобуктаатар тулхадьыйбат,
Кэйбэлдьийбэт-иэдэлдьийбэт,

— диэн эмиэ олоҥхоҕо үгүстүк туттуллар эпитеттэринэн дьүһүннээн көрдөрөр.

Орто дойду муҥур тойоно, аар саарга аатырбыт баайа Чугдаарыкы Тойон этэр тыллара мэлдьи туттуллар олук хоһооннортон таҥыллыбыт:

Мин диэтэх киһи,
Бу түү мээчик курдук,
Төкүнүйэн үөскээбит
Төмэн бараан дойдум
Түөлбэлээх түһүлгэтэ буолбут
Киэҥ Тумарыкы Эбэ Хотун
Килэдийэр киинигэр,
Дьогдьойор саалыгар
Соҕотоҕун чугдаарыйан сураҕдыран,
Аҥаардаһынан айдаарыйан аатыран,
Айгыстан аарыгыран олордохпуна,
Көтөр кынаттааҕым
Көччүйэн сымыыттаата,
Сүүрэр атахтааҕым
Дьүөрэлэһэн тубуттаата,
Үрүҥ-сүүрүгүм
Ханыылаһан халыйда.
Бу бүгүҥҥү
Күөгэйэр күммэр,
Дьэлтэйэр дьэппэр,
Торолуйар топпор,
Тоҕус томторҕолоох
Чуор маҥан сэргэлэри
Субуруччу туруортуур,
Арыы тиит курдук,
Ача чэчири анньан,
Улуу күөл көхсүн саҕа
Түөлбэ түһүлгэни
Тэрийэр күнүм тиийэн кэллэ.

Ити курдук олоҥхо былаһын тухары олук хоһооннор хойуутук туттуллаллар. Олук хоһооннору үөрэтээччилэр маны анаан-минээн чинчийиэхтэрэ, үөрэтиэхтэрэ диэн эрэниэххэ сөп.

Р.П.Алексеев саха норуотун ойуулуур-дьүһүннүүр ньымаларын бэрт дэлэйдик туттарын бэлиэтээн аһарыахха сөп. "Алаатыыр Ала Туйгун" олоҥхоҕо гибербола даҕаны, тэҥнэбиллэр даҕаны, синтаксическай параллелизм даҕаны барыта баар. "Алаатыыр Ала Туйгуҥҥа" үөһээ дойду дьөһүөлдьүттэрэ алгыылларын холобурдаан көрдөххө, олоҥхоһут ойуулуур-дьүһүннүүр ньымалара табатык уонна толору туттара дьэҥкэтик көстөр:

Сыһыы-сыһыы аайы
Сылгы сүөһүҥ сыһааҕырдын,
Алаас-алаас аайы
Ынах сүөһүҥ арыаллаатын
Өрөгөй көҕүллээҕиҥ сиэттистин,
Ураа муостааҕыҥ тоҕуоруйдун,
Атырдьах муостааҕыҥ арыаллаатын,
Сиксигэ биллибэт
Нэлэмэҥ
Тиэргэни сириэдитээр,
Улаҕата биллибэт
Уһун субурда
Оҕуруоту тоҕуорутаар,
Холобура биллибэт
Холбуу-силбии
Хотону хотолутаар,
Көтүллүбэт-үрэллибэт
Күдэн үгүс
Күрүөнү күдүөрүтээр,
Төлөрүйбэт суон сүллүгэстэн,
Халбарыйбат халыҥ халҕаннан,
Баараҕай балаҕаны барҕардаар,
Уһун буруону унаарытаар,
Умуллубат уоту оттоор,
Быстыбат быйаҥы бысхатаар,
Уостубат уйгуну олохтоор...

Бу холобурга тылынан айымньы ойуулуур-дьүһүннүүр ньымалара барыта туттуллубут. Олоҥхо саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри маннык түгэннэр элбэхтэр.

Р.П.Алексеев бэйэтэ чабырҕахсыт идэлээх эбит, онон хоһоонун кэрчигэ үксүгэр кылгас, паараласпыт тыллартан турар. Бу ордук олоҥхо киириитин кэпсииригэр көстөн ааһар:

Кылбачыйан-кылбаарыйан,
Килбэйэн-туналыйан,
Ыраастыйан - ыйдаҥаран,
Сырдаан-сыдьаайданан,
Тыган- сыыйыллан,
Күндээрэн-күлүмрдээн,
Үрүмэдийэн-долгуйан.

Олоҥхону, үөһэ ахтан аһарбыппыт курдук, Роман Петрович кыыһа А.Р.Алексеева уонна сиэнэ В.И.Федоров 1959—1960 сыл кыһыныттан саҕалаан суруйбуттара.

Биллэн турар, маннык бөдөҥ олоҥхону ылбычча олоҥхоһут суруйтарар кыаҕа суох. Чахчы-бааччы ис-иһиттэн этитиилээх, устар ууну сомоҕолуур уран тыл ууһа, олоҥхону оройуттан туппут улахан олоҥхоһут эрэ кыайар кыахтаах. В.И.Федоров ахтарынан, Р.П.Алексеев маҥнай улаханнык саараан баран, олоҥхотун суруйтарарга сөбүлэспит.

Олоҥхону маҥнай халыҥ тэтэрээттэргэ суруйан испиттэр. Роман Петрович суруллубуту хос-хос аахтаран, эбэн, көннөрөн иһэр эбит. Ардыгар бэйэтэ эмиэ ааҕан көрөн, латыынныы буукубаларынан көннөрөн биэрэр үгэстэммит. Кэлин бэл бэчээттиир массыыҥкаҕа тала үөрэммит. Улахан үөрэҕэ суох олоҥхоһут өбүгэлэрин кэриэһин сурукка киллэрэн кэнэҕэски ыччакка кэриэс хаалларар туһугар дьулуһан туран үлэлэспит.

Василий Ильич ахтарынан, маҥнай тэттик буоллун диэн икки үйэтин суруйан институкка туттарбыттар, онуоха Н.В.Емельянов: "Сүрдээх улахан, хорсун дьыаланы оҥорбуккут, биһиги архыыппытыгар 130-ча олоҥхо сытар, биир да ситэри суруллубут олоҥхо суох, бэл биһиги учуонайдар күн бүгүнүгэр диэри тыыннаах, олоҥхолуу сылдьар маннык бөдөҥ олоҥхоһут баарын билбэппит хомолтолоох. Дьиҥэр биһиги булан эккирэтэн, суруйуохтаах этибит — ханна баарый? Дьэ бука диэн көрдөһөбүн, үһүс үйэтин тугу да быраҕан туран суруйуҥ, бачча үчүгэйдик санаа булан суруйбут дьон ситэри тиһэҕэр тиэрдиҥ, үс үйэлээх олоҥхо диэн Саха сиригэр суруллубута суох, бу улуу олоҥхо буолар", — диэбитин ылынан үһүс үйэтин ситэрбиттэр уонна 1970 с. олунньу 20 кунугэр күнүс 11 чааска бүтэһик строкатын суруйан түмүктээбиттэр.

Олоҥхону үрүҥэр таһаарыыга олоҥхону суруйбуттартан ураты олоҥхоһут күтүөтэ Г.Г.Шелковников, балта А.П.Андреева, күтүөтүн бииргэ төрөөбүт быраата К.Г.Шелковников, сиэннэрэ кыргыттар кыттыспыттар. Аны олоҥхону үс төгүл устубуттар. Биир экземпляры олоҥхоһут бэйэтигэр хаалларбыт, иккиһи — Тыл, литература уонна история институтугар, үсүһү — биир дойдулааҕар, эпосовед И.В.Пуховка ыыппыт. И.В.Пухов олоҥхону улаханнык кэрэхсээбит, сыаналаабыт, Аан дойдуга баар эпостартан хоһоонун кээмэйинэн төрдүс кэккэҕэ киллэрбит, туспа кинигэнэн тахсарыгар аан бастакынан санаатын эппит. Уһулуччулаах эпосовед баҕа санаата оччолорго кыайан туолбатаҕа. И.В.Пухов өлбүтүн кэннэ кини архыыбын П.А.Ойуунускай аатынан литературнай музейга кэриэс быһыытынан уурбуттара. Онно Р.П.Алексеев олоҥхотун биир экземпляра уурулла сытар.

Олоҥхо маҥнайгы үйэтин ити музейга туттарыллыбыт тексинэн, онтон иккис уонна үһүс үйэлэрин олоҥхоһут дьиэтээҕи архыыбыттан ылан олоҥхоһут сиэнэ Л.Г.Шелковникова компьютерга талбытынан бэчээккэ бэлэмнэннэ.

Киирии ыстатыйа, текстологическай быһаарыылар Гуманитарнай чинчийии институтун Олоҥхо отделын билиҥҥи кэмҥэ олоҥхону бэчээттээн таһаарыыга оҥорбут концепциятыгар тирэҕирэн оҥоһулуннулар. Олоҥхо эргэрбит тылларыгар, диалектнай араастаһыыларыгар, сыыһа-халты суруйууларыгар комментарийдар оҥоһулуннулар.

Ордук уустук үлэ олоҥхо хоһооннорун наардааһыҥҥа ыытылынна. Олоҥхоһут чабырҕахсыт идэлээх буолан, хоһооннорун субурҕата кылгастар. Ол иһин олоҥхону суруйааччылар олоҥхо хоһоонун субурҕатын олоҕо суох кылгатан, биир хоһоон кэрчигин атыҥҥа илдьэн холбообуттара көннөрүлүннэ.

Холобур, "Алаатыыр Ала Туйгун бухатыыр" диэни "бухатыыр" диэн тылын туспа строка курдук суруйаллара үгүс. Атын да бухатыырдар ааттарын икки строкаҕа наардааһын баар. Ону барытын биир строка гына оҥордубут. Ити курдук "Орто туруу дьоҕул дойду" диэн биир кэлим өйдөбүлү икки строкаҕа хайытыы баар. Итинник түгэннэри биир хоһоон олугар киллэрэр ордук табыгастаах.

Рукописка олоҥхону суруйааччылар хайдах хоһоон кэрчиктэригэр наар-даабыттарын, биһиги хайдах көннөрбүппүтүн холобурдаан көрдөрөбүт:

Рукописка:

Табылыттан
Сааллар этиҥ
Таҥнары дапсыйда,
Куорсуннуттан
Кутаа уот куһуурда,
Түүтүттэн
Сүллээх этиҥ
Лүһүгүрүү сүүрдэ.
Тоҕус дохсун этиҥ
Доҕордоһон,
Аҕыс дьаҥсал этиҥ
Аргыстаһан,
Сааллар чаҕылҕан
Дапсыырданан,
Аһары дапсыйда.

Көннөрүллүбүтэ:

Табыталыттан сааллар этиҥ
Таҥнары дапсыйда,
Куорсунуттан кутаа уот куҥуурда,
Түүтүттэн сүллээх этиҥ
Лүһүгүрүү сүүрдэ.
Тоҕус дохсун этиҥ доҕордоһон,
Аҕыс дьаҥсал этиҥ аргыстаһан,
Сааллар чаҕылхан дапсыырданан,
Аһары дапсыйда

Көстөрүн курдук, рукописка 15 хоһоон строката баар буоллаҕына, бэчээккэ бэлэмнэммитинэн тоҕус строка буолла. Хоһоону таба наардааһын текстологическай үлэ уопсай ирдэбилигэр сөп түбэһэр уонна текст ис хоһоонугар ханнык да уларытыыны киллэрбэт. Бу түмүгэр рукописка 52 тыһ. строка эбит буоллаҕына, хоһооннору наардааһын кэнниттэн 49203 строка буолла. Маныаха биһиги саха хоһоонноон этэрин үөрэппит Г.М.Васильев, Н.Н.Тобуруокап, М.Н.Дьячковская үлэлэригэр тирэҕирдибит.

Р.П.Алексеев "Алаатыыр Ала Туйгун" олоҥхото сүҥкэн эпическэй айымньы буолар. Олоҥхо уус-уран өттүнэн олус табыллыбыт, олоҥхоһут айылҕаттан айдарыылаах уран тыл ууһа, тыл бөдөҥ маастара буоларын кэрэһилиир. Роман Петровиһы кытта алтыспыт фольклористар, норуот айымньытын кэрэхсээччилэр, уруу-аймах дьоно олоҥхо хоһоонун кыайа-хото толорорун ахталлара оруннаах. Роман Петрович кэнники сүһүөх олоҥхоһуттартан биир бастыҥнара, чахчы ийэ олоҥхоһут этэ диэн дьоһуннаах түмүгү оҥоруохха сөп.



Сүрүн сирэй > Олоҥхо > Киэҥ ааҕааччыга таһаарыы > Илларионов В.В., Жирков А.Н. Олоҥхоһут Р.П. Алексеев уонна кини "Алаатыыр Ала Туйгун" олоҥхото