Бурнашев, Николай Петрович. Олоҥхо "Кыыс Дэбилийэ" (2104-2404 строкаалар)

Информационная система Олонхо диэн сиртэн ылыллыбыт

Олоҥхо > Олоҥхо тиэкистэрэ > Толору тиэкистээх олонҥхолор > Олоҥхоттон быһа тардыылар > Тылбаастаммыт олоҥхолор|


Источник: Кыыс Дэбилийэ. Якутский героический эпос. — Новосибирск: ВО «Наука». Сибирская издательская фирма, 1993. — 330 с. — (Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока). ISBN 5-02-029749-6.


[ 1-289 строкаалар] [ 290-555 строкаалар] [ 556-859 строкаалар] [ 860-1168 строкаалар] [ 1169-1484 строкаалар] [ 1485-1779 строкаалар] [ 1780-2103 строкаалар] [ 2104-2404 строкаалар] [ 2405-2706 строкаалар] [ 2707-3011 строкаалар] [ 3012-3313 строкаалар] [ 3314-3614 строкаалар] [ 3615-3913 строкаалар] [ 3914-4220 строкаалар] [ 4221-4649 строкаалар] [ 4650-4969 строкаалар]



2104
Дириҥ олугу олуктатан,
Киэҥ* хардыыны хардыылатан,
Уһун чүөмчүнү уктэтэн,
Тоҕус тулхадыйбат кулугулаах
Суол хотуну тобулан,
Аҕыс халбарыйбат хараҕалаах
2110 Айан хатыны арыйан,
Сэттэ дьиппиэһиннээх дьиэллигэстээх
Сиэллээх ыллыгы сэгэтэн,
Көмнөхтөөх суолу көтөҕөн,
Дьаҥхалаах аартыгы арыйан,
Салбах баһын салайан,
Куйаар кутуругун суптутан,
Илин өттүгэр
Илбис Кыыһын иэритэн,
Ойоҕос өттүгэр
2120 Оһол Уолун чуоҕутан,
Кэлин өттүгэр
Кэнтик төрдүн энэлитэн,
Куодалаах хотугу халлаан
Холоруктаах кунуһун туһулаан
Кудулутан түһэ турбута.
Кырынаастыы астаран,
Кулуннуу ойутан,
Бөрөлүү харбатан,
Бөтөрөҥүнэн тэптэрэн,
2130 Өр-өтөр гыммакка,
Кэниэрдээх ийэтин ууһун
Бэтэрээ өттүгэр,
Суккуурдаах аҕатын ууһун
Соҕуруу чанчыгар,
Холоҥсолоох улууһун
Хоту дьайыҥар
Өҥөс гына түһүүтүгэр,
Атын сыҥааҕын
Кытах түөһүгэр диэри
2140 Чоноччу тардан ылан,
Ахсым айанын аччатан,
Күүстээх айанын көҕүрэтэн,
Модун айанын бохсон,
Сэлиинэн тэптэрэн,
Дьоруонан оҕустаран,
Хаамыынан халыһытан,
Хантараҥнатан иһэн
Харахтаан көрбүтэ,
Сиртэн ситии саҕа
2150 Ситимэ көстүбэт,
Халлаантан сап саҕа
Тардылыга таайыллыбат,
Орто дайдыттан
От саҕа тутулуга суох
Үс күөгэйэр
Күлэр дьэллик күлүүскэ
Үктэллэнэн үөскээбитэ биллибэт,
Көстөөх сиртэн көстөр
Күндү таас күөрэҥсэ ордуу
2160 Күлүмүрдээн көһүннэ.
Ол тас өттүгэр
Кырках сыстыбатах
Кыыда маҥан халлааҥҥа үөскээбит
Кыыс Дэбилийэ Бухатыыр
Үс дойдуга мииннэр
Көтөр кынаттарын, 
Көлүнэр көлөлөрүн
Үс дойду уолаттара
Харабыллаан тураллар эбит.
2170 Маныыһыт уолаттар
Маннык бэйэлээх
Дьорҕоно сотолоох дьоруолатан,
Халыан айаннаах халыһытан иһэрин
Харахтаан баран:
"Хайа ааһар албастаах,
Куотар кубулҕаттаах,
Аат ааттаан
Айаннатан кэллэҕэй?
Аны аты уоран
2180 Алдьархайбыт ааҥныаҕа,
Арыллааммыт* элбиэҕэ,
Айаммыт-сырыыбыт үксүөҕэ!" — дэсиһэн,
Үтүө көлөлөрүн
Үүннэригэр түһүтэлээн
Өрө тутан турдулар.
Онуоха
Тоҕус үйэ тухары
Тунах ыһыаҕы туругурпут
Чугдаан Бухатыыр
2190 Уолаттарга уун утары
Уу дьоруонан астаран ууннаран кэлэн,
Тус иннилэригэр тохтоон туран,
Үс өргөстөөҕүнэн
Өтөрүтэ көрөн баран
Үүннээх-тэһииннээх
Үтүө тылын этэ турбута
Соннук этэ
(Чугдаан Бухатыыр):
"Дьэ, бу, нохолоор!
Уорааччы кэллэҕинэ,
2200 Олорон биэриэххит,
Талааччы кэллэҕинэ,
Таҥна сатыаххыт,
Өлөрөөччү өҥөйдөҕүнэ,
Өйдөөбөккө хаалыаххыт!
Ким-хайа кэлэн
Кэпсии турар диэтэргит, —
Аҕыс Айыыһыт хатыттар
Айаннарын аартыгар алаһалаах
Адьына Баай Тойон аҕалаах,
2210 Сэттэ Иэйиэхсит хотуттар
Кэлэр сирдэригэр дьиэлээх
Эдьинэ Баай Хотун ийэлээх
Тоҕус үйэ тухары
Тунах ыһыаҕы туругурпут
Чугдаан Бухатыыр диэммин.
Туох туһунан туойдуҥ диэтэргит,
Биллибэт ууһа бииһээн,
Көстубэт ууһа күөнтээн,
Абааһы аймаҕа атаҕастаан,
2220 Кырках* сыстыбатах
Кыыда маҥан халлааҥҥа үөскээбит
Кыыс Дэбилийэ диэн эһиги хотуҥҥутугар
Хара тыын харыһыгын санаарай,
Үрүҥ тыын өрүһүлтэтин өйдөөрөй,
Сырдык тыын сыанатын ырытаарай диэн
Дьаҥхалаах аартыгы арыйан,
Көмнөхтөөх суолу көтөҕөн
Илэ бэйэбинэн кэлэн турабын!", — диэтэ.
Онтон
2230 Үс уолтан үөһэ дойду уола:
"Ээй, эрэйиҥ чэпчэки,
Сырыыҥ чычаас,
Суолуҥ чугас эрдэҕинэ, —
Суолгун көннөр,
Аартыккын арый.
Ол биһиги хотуммут
Хайа да бэйэлээх
Дьорҕоно сотолоохтор
Нуоҕайбыттарын иһин,
2240 Үтүө да мөрсүөннээхтэр
Сүгүрүйбүттэрин иһин,
Эҥинэ да бэйэлээхтэр
Элэ-была тылларын
Эппиттэрин эбитин иһин,
Муос хоҥоруута дьуххаран,
Болуо сүрэҕэ уйадыйан,
Күн санааланан
Көмүскүү барбытын
Көрө иликпит".
2250 Онтон умса туттан,
Ол-бу диэки көрүөлээн баран,
Чугдаан Бухатыыр атын
Уостуганыттан тутан туран:
«Бэйи эрэ, ол эрээри
Иллэрээ сарсыарда киирэ сылдьыыбар:
"Арсан Дуолай
Аччыгый кыыһа
Сарахана Күүкэнньик
Ииппит иринньэхтэрэ кэлэн,
2260 Чугдаан Бухатыыр
Үрүҥ сүүрүгүн өлөрдүлэр,
Хара сүүрүгүн хамыйдылар,
Бэйэтин халыҥ тэриитин хайыттылар,
Хара хаанын тохтулар", — диэн
Уоһун кытта ботугуруу олорор этэ ээ.
Хайа, хал таайбыт*,
Харыһыктаах атын манаабыт
Бастыҥ уола буоллаҕым.
Мин киирэн илдьиккин этэн,
2270 Соруккун кэпсээн көрүүм,
Онно туох диир эбит», — диэт,
Үөһээ дойду уола
Молдьуруут Бухатыыр
Күндү таас дьиэ иһигэр көтөн түһэн,
Хотунун иннигэр
Хоммут уоһун хоһоонун холобурдуу,
Өрөөбүт уоһун өһүн өһүлэ турбуттааҕа
(Молдьуруут Бухатыыр):
«Бууйака! Бууйака!
Бу күлүмүрдээн көстөр
2280 Көмүс ордуубут таһыгар
Көнөкөөн уҥуохтаах,
Көмустээх субалаах,
Көлбөҕө суох ньуурдаах,
Күүстээххэ көрүҥнээх,
Көстөр айыы оҕото
Ийэ куҥа илдьирийэн,
Хара хаана тохтон,
Сырдык тыына ыксаан,
Таҥнар таҥаһа
2290 Дьаабыта суох сарымтан,
Хаспахтаах хараҕын уута
Халыһыйа тохтон,
Халтаҥ өрөҕөтө
Дьаҥха муус буолан,
Үөттэн өйөнөн,
Тииттэн тирэнэн
Турар эбит.
Ону: "Хайа диэкигин,
Ханнык ааттааххын", — диэн
2300 Хабарҕатыттан ылан ыйыппыппар;
"Адьына Баай Тойон аҕалаах,
Эдьинэ Баай Хотун ийэлээх
Тоҕус үйэ тухары
Тунах ыһыаҕы туругурпут
Чугдаан Бухатыырбын", — диэтэ;
Онтон ол туох соруктааххын,
Ону кэпсиэ диэн,
Уолугуттан ылан
Умса-төннө аспыппар.
2310 "Арсан Дуолай
Аччыгый кыыһа
Сарахана Күүкэнньик
Ииппит оҕолоро
Иин курдук иҥнэрдилэр,
Ийэ куҥмун илдьириттилэр,
Аан курдук алдьаттылар,
Алаһа дьиэбин аймаатылар,
Кыыс Дэбилийэ Бухатыыр эдьиийим
Күн санаата киирэн,
2320 Көмүскүө дуо,
Айыы санаата тардан
Абырыа дуо", — диэтэ.
"Онтон, оннук соруктаах эрээри,
Тоҕо бэйэтигэр эппэккэ тураҕын", — диэн
Иҥнэри-таҥнары анньыалаан,
Илиһиннэрэн киирэн барбыппар:
"Атын сибиир ааттааҕар,
Туспа дойду буойунугар
Киириэхпин симиттэн,
2330 Чугаһыахпын дьулайан турабын,
Онон көмүскэстээх сүрэхтээх
Күн улууһа буоллаҕыҥ,
Ыар манньаҕа,
Ытык соболоҥҥо киирэн,
Мин* оннук соруктаах киһи
Кэлэн турар диэн
Кэпсээн көр," — диэтэ.
"Киир" диэтэххинэ,
Сибилигин сиэтэн киллэриэм;
2340 "Киэр бардын" диэтэххинэ,
Кэтэҕин аһыттан ыламмын
Кэлбит суолун диэки
Киэр үүрэн кэбиһиэм!» — диэн
Уол киһи
Обуннаан-төлөннөөн,
Кэпсии-ипсии кэҕийэ турда.
Кыыс Дэбилийэ дьэбин уоһуйан,
Сөгөдүйэн-дьиппиэрэн
Истэн олорон баран,
2350 Уйаҕас хаана
Ойоҕоһунан сүүрэлээн,
Уордайбыта уҕарыйан,
Кэһиэхтээх соҕуһунан:
"Киирдин", — диэн эттэ;
Маны истээт уол
Аарыктаах ааны арыйа баттаан
Аҕылаан-мэҥилээн Чугдаан Бухатыыр
Тус иннигэр киирэн туран эрэн:
«Дьэ, убаай,
2360 Ыраахтан ыйаахтаах,
Суонтан төрүттээх,
Анарааттан аналлаах
Ааттаах киһи эбиккин.
Эҥинэ да бэйэлээхтэр
Илдьиктэрин* кэпсээн,
Эҥин араас элэ-была тылбын
Этэ сатыыр буоларым да,
Эт сүрэҕэ эркээрэн,
Эйэҕэс хаана киирэн
2370 Кими даҕаны
“Киирдиҥ” дии илигэ,
Арай эйиигин диэтэ,
Аккын биһиэхэ хааллар,
Былаҕайга былдьатыахпыт,
Дэлэгэйгэ диэлитиэхпит суоҕа,
Чэ, киирэ тардый», — дии-дии
Үөрүүтүгэр-көтүүтүгэр
Өрүтэ эккирээмэхтии сырытта.
Итини истээт,
2380 Тоҕус үйэ тухары
Тунах ыһыаҕы туругурпут
Чугдаан Бухатыыр
Бадьыр-идьир үктэнэн,
Байам-сайам дайбаан тиийэн
Күлүмүрдээн көстөр
Күндү таас ордуу
Аарыктаах аанын
Арыйа тардан,
Дьиппиэһиннээх дьиэлин
2390 Тэлэйэ баттаан,
Киирэн кэлэн,
Эрэһэлээбит үүй тиэрбэһин курдук
Эриличчи көрөн турбута,
Күүстээххэ көрүҥнээх,
Модьуга моссуоннаах,
Быһыйга быһыылаах
Дьахтар киһи талыы талбата,
Өрүөллээх манньыаты
Үрэйэ уурбут курдук
2400 Өйдөөхтүк үрүҥүнэн диэличчи
Өгүрүк-төгүрүк көрө-көрө,
Аалай намылҕа аһын тараана,
Субурҕа долгун суһуоҕун оҥосто
2404
Олорор эбит.


Олоҥхо > Олоҥхо тиэкистэрэ > Толору тиэкистээх олонҥхолор > Олоҥхоттон быһа тардыылар > Тылбаастаммыт олоҥхолор|


Источник: Кыыс Дэбилийэ. Якутский героический эпос. — Новосибирск: ВО «Наука». Сибирская издательская фирма, 1993. — 330 с. — (Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока). ISBN 5-02-029749-6.


[ 1-289 строкаалар] [ 290-555 строкаалар] [ 556-859 строкаалар] [ 860-1168 строкаалар] [ 1169-1484 строкаалар] [ 1485-1779 строкаалар] [ 1780-2103 строкаалар] [ 2104-2404 строкаалар] [ 2405-2706 строкаалар] [ 2707-3011 строкаалар] [ 3012-3313 строкаалар] [ 3314-3614 строкаалар] [ 3615-3913 строкаалар] [ 3914-4220 строкаалар] [ 4221-4649 строкаалар] [ 4650-4969 строкаалар]