Илларионова Т.В. Г.У. Эргис олоҕун олуктара

Информационная система Олонхо диэн сиртэн ылыллыбыт

Г.У. Эргис олоҕун олуктара Георгий Устинович Эргис сахалар биир дириҥник ытыктыыр киэн туттар ученайдара буолар. Кини муус устар 3 (эргэ стилинэн кулун тутар 21) күнүгэр 1908 с. Арҕаа Хаҥалас (билиҥҥитэ Хаҥалас) улууһугар 1 Эргис нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Кини аҕата сэһэҥҥэ киирбит Эргис диэн айыы ойуунуттан төрүттээх. Бу айыы ойуунун аатынан Саха сиригэр нэһилиэктэр үөскээһиннэригэр Георгий Устинович аймахтара былыр былыргыттан аҕа уустаан олорбут сирдэрин Эргис нэһилиэгэ диэбиттэрэ. (XVIII-XIX үйэлэр кирбиилэригэр). Онон ученай сэһэҥҥэ киирбит улуу өбүгэтин аатын, ону тэҥэ төрөөбүт нэһилиэгин аатын араспаанньа оҥостуммут. Оттон кини аҕатын ууһа сурукка киирэр араспаанньалара Гермогеновтар диэн этэ. 1860 сыллаахха Хаҥалас улууһа Илин уонна Арҕаа Хаҥалас улуустарыгар хайдыспыттара. Оттон Эргис нэһилиэгэ, 1914-1917 сыллар ардыларыгар, Георгий Устинович төрөөбүтүн кэннэ, 1 итиэннэ 11 Эргис нэһилиэктэригэр арахсыбыттара. Эргис удьуордарыттан уһулуччу биллэр-көстөр киһинэн бэйэтин майгытынан, өйүнэн аатырбыт Табысхаан кулубаны бэлиэтиэххэ сөп. Онон Арҕаа Хаҥалас Эргис аҕатын ууһа өлбүтүн кэннэ, сэһэн этэринэн, үс төгүл алтан уҥуоҕун араҥастыырга аналлаах айыы ойуунун, ону тэҥэ дьонугар-сэргэтигэр кулуба дуоһунаһыгар олорон үтүө өйдөбүлү хаалларбыт Табысхаан кулуба ааттарынан Саха сиригэр биллэллэрэ. Аҕатын ууһа дьиҥ сурукка киирэр араспаанньалара Гермогеновтар диэн. Эргис төрөппүттэрэ Устин Никифорович, Елена Николаевна Гермогеновтар «бэрт көнө майгылаах, үүт-тураан олохтоох дьон» эбиттэр. Төрдө ууһа аатырбыт Эргис диэн Айыы Ойуунуттан силистээх, онон учуонай улуу өбүгэтин аатын, ону тэҥэ төрөөбүт нэһилиэгин аатын араспаанньа оҥостубут. Петров Петр Ксенофонтович ахтарынан: «Георгий аҕатын дьон-сэргэ Үстүүн атыыһыт диэн ааттыыллара. Үстүүн дьиҥинэн туох улахан атыыһыта кэлээхтиэй. Сотору-сотору куоракка киирэн тахсар үгэстээҕэ. Онно таарыччы чугас эргин ыалларын эттэрин, арыыларын хомуйан баһаарга киллэрэн атыылаан харчы оҥорон киллэрэрэ уонна дьон ону-маны үлэспитин ол харчыларыгар атыылаһан тахсара. Ол иһин да кинини Үстүүн атыыһыт диэн ааттаатахтара. Онон Үстүүн куоракка киирдэҕинэ кэтэһии бөҕө буолара. Ол саҕана кимиэхэ эрэ барытыгар куоракка тиэстэр кыаллыбат этэ». Оттон ийэтэ, «Елена Николаевна ыраас, сырдык сэбэрэлээх, чэнчистик-чэбэрдик тутта сылдьар дьахтар этэ. Кини куннээҕи толоруунан бэрт дуона суох төлөбүрдээх, быстах иис үлэтигэр түбүгүрэрэ,» - диэн суруйар П.Дмитриев. Уол аҕыстааҕар ийэтэ өлбүт. Аҕата колхоз туруу үлэһитэ буолбут. Төрөппүттэрэ Дьокуускайга олорор кэмнэригэр, Георгий оскуолаҕа киириэр дылы аҕыс сыл устата Хачыкаакка эһэтигэр Николай Сидоровичка, эбэтигэр Мария Кирилловнаҕа (ийэтин төрөппүттэригэр) иитиллибит. Кыра Георгий эһэтин аахха убаммыт, олоҕун бу кэрдиис кэмэ кини кэлин идэтин чопчу таларыгар олук буолбута диэн саарбаҕалаабакка этиэххэ соп. Ол курдук, эһэтэ «Сымнаҕас үтүө сүрэхтээх эһэтэ оҕонньор эргин батыһыннара сылдьан көрүдьүөс кэпсээннэри, остуоруйалары кэпсиир буолара. Уол эһэтин олус сылаастык саныыр этэ» диэн суруйар. Ону таһынан аҕата Үстүүн бэрт үчүгэй кэпсээнньит үһү. Онон Георгий олох кыра сааһыттан фольклор муудараһын, норуот кэрэ баай тылын сүмэһинин сүрэҕинэн-быарынан ылыммыт, иҥэриммит. Оҕо эрдэҕинэ итинник эйгэ5э иитиллэн, кэлин идэтин чопчу таларыгар көмөлөспүтэ чахчы.

Георгий Устинович эһэтэ Никифор Петрович Гермогенов Тиит Арыыга олохтоох аатырбыт Ксенофонтовтар аймахтара Евдокия Ксенофонтованы кэргэн ылбыт эбит. Ол иһин буолуо, икки биллиилээх учуонайдар, Гаврил Васильевич Ксенофонтов уонна Георгий Устинович Эргис аймаҕырҕаһаллара, бэйэлэригэр истиҥник сыһыаннаһаллара, сөбүлүүр да дьарыктара биир – төрөөбүт дойдуларын былыргы историята, фольклора.

Георгий Устинович уолан оҕо сааһа сахалар олохторугар тосту уларыйыы сылларыгар ааспыта. Кини советскай оскуолаҕа үөрэммитэ. Саха сиригэр ыраахтааҕы былааһын сууллуута, советскай былаас үөскээһинэ, гражданскай сэрии дьалхааннаах дьыллара, советскай былаас маҥнайгы элбэҕи эрэннэрэр дьаһаллара – барыта Г.У.Эргис оҕо-эдэр сааһын кытта алтыһаллар.

Уол ийэтэ өлбүтүн кэннэ, эһэтэ ыарытыйан, 1916 сыллаахха бастакы болуотунан Эргиһи куоракка киллэрбит. Онон Георгий аҕыс сааһыттан икки сүһүөхтээх орто оскуола үөрэнээччитэ буолар. Оскуолаҕа үөрэнэр сылларыттан ордук тыл үөрэҕэр дьоҕурдааҕа биллибит. Оскуоланы бүтэрбит свидетельствотыгар: «Кини тылга, литератураҕа уонна ойуулуур дьүһүннүүр искусствоҕа ураты дьоҕурдаах,» - диэн бэлиэтэммит.

«Рефлектор» диэн эркин хаһыата кинитэ суох тахсыбат эбит. Ити үөрэнэр сылларыгар Эргис уус-уран литератураҕа дьоҕурдаах ыччаттары түмэр куруһуокка, кэлин Саха АССР народнай суруйааччылара буолбут Амма Аччыгыйа, Суорун Омоллоон, поэт Сергей Васильев, Бэс Дьарааһын, Николай Түгүннүүрэп курдук талааннаах үөлээннээхтэрин кытта бииргэ сылдьыбыта.

1926-1927 сс. кыһыныгар Георгий Устинович Полевой уулуссаҕа П.Бонячок дьиэтигэр саха народнай суруйааччыта «Саха фольклора» хрестоматия автора Суорун Омоллооннуун бииргэ олорбуттара. Кинилэри иккиэннэрин норуот бараммат баай тылыгар-өһүгэр сүгүрүйүү бодоруһуннартаабыта. «Чолбон» сурунаалга Суорун Омоллоон «Өлүөнэ өрүс» диэн бастакы литературнай айымньыта ити кэмҥэ тахсыбыта. Оттон Г.У.Эргис А.П.Чехов «Утуйуон баҕарбатын», М.Горькай «Макар Чууратын», «Мохсоҕол ырыатын», В.Короленко «Уоттарын» тылбаастаан «Чолбоҥҥо» таһаартарбыта. Кини бу маннайгы литературнай үлэтэ тылбаас суолун ииһин тобуларга холонон көрүү этэ. Холобура, ааптар аатын кытта сахалыы Курулхай Махсыым диэн тылбаастаабытыттан тойонноотоххо, тылбаас айымньы быһыытынан дьин сахалыы дорҕоонноох буоларыгар кыһаллыбыт көрүҥнээх. Георгий Устинович орто үөрэҕи бүтэрбитин кэннэ Дьокуускай куорат сэттэ сыллаах уопутнай оскуолатыгар саха тылын учууталынан үлэлээбитэ.

Бу кэмҥэ Георгий Устинович сахалыы саҥарарга баҕалаах омук дьонугар анаан И.Д.Моруону кытта кыттыһан «Самоучитель якутского языка» диэн үлэни суруйбуттара. Ол үлэ икки кинигэнэн 1930 с. тахсан турар. Кинигэ тахсыбыта сыл буолан баран, 1931 с. иккиһин уларытыллан, эбиллэн бэчээттэммитэ. Ол эдэр ааптардар үлэлэрэ чахчы биһирэбили ылбытын туоһута.. Кэлин Г.У.Эргис уонна И.Д.Моруо кинигэлэрин проф. Е.И.Убрятова уонна академик П.А.Слепцов үрдүктүк сыаналаабыттара. Ол курдук проф. Е.И.Убрятова саха тылын үөрэтии историятын очеркатыгар: «Якутский народ, который всегда отличался редкой любовью к своему языку и богатейшему устному народному творчеству, выдвинул из своей среды ряд ученых-языковедов: С.А.Новгородова, А.А.Кюндэ (Иванова), Г.У.Эргиса (Гермогенова) и др.» - диэн бэлиэтээн суруйбута (Убрятова, 1945, с.28).

Кырдьык даҕаны, Г.У.Эргис айымньылаах научнай үлэтин тыл үөрэҕиттэн саҕалаабыта. Акад. П.А.Слепцов билинэринэн, Г.У.Эргис отутус сылларга тыл үөрэҕэр, саха тылын учебниктарын оҥорууга биир биллэр-көстөр лидер этэ (Слепцов, 1980, с.83).

Таарыччы Г.У.Эргис бииргэ алтыһан, доҕордоһон үлэлээбитин И.Д.Моруо туһунан ахтан аһарыахтаахпыт. Илиадор Дмитриевич Тимофеев-Моруо Сунтаар улууһугар аатырбыт Тимофеев баайдартан төрүттээҕэ. Ийэтэ Ньурба Донской кулуба кыыһа, бырааттыы С.Н.Донскойдар бииргэ төрөөбүт эдьиийдэрэ этэ. Отутус сылларга Оодуор-Модуо диэн аатынан литературнай эйгэҕэ биллэрэ. Ол эрээри оччотооҕу кылаассабай сыһыаннаһыыларыгар эриллэн дойдутуттан барарга күһэллибитэ уонна Киргизияҕа тиийэн өр сылларга учууталлаабыта.

1930 с. Г.У.Эргис Саха АССР Киин Ситэриилээх комитетын иһинэн П.А.Ойуунускай председателлээх Түүрк саҥа алфавитын комитетын ученай секретарынан ананар. Биллэн турар, бу эдэр киһи үөрэх үлэһитэ буола үүммүтүн бэлиэтээһин курдук көрүөххэ сөп. Өссө 1922 с. от ыйын 22 күнүгэр Баку куоракка түүрк омуктар үөрэхтээхтэрэ латинскай сурукка олоҕурбут саҥа алфавиты айарга Комитет тэрийбиттэрэ. Оттон 1924 с. бэс ыйын 27 күнүгэр Азербайджан КСК латинныы алфавит государственнай сурук быһыытынан билиниллибитэ. Түүрк омуктарга латинныы алфавит олохтоноругар С.А.Новгородов айбыт алфавита төрүт төһүү буолбута. Түүрк омуктарыттан бастакынан саха С.А.Новгородов үтүөтүнэн латинныы суруктаммыта уонна 1917 с. «Сахалыы сурук-бичик» диэн кинигэ Дьокуускай куоракка тахсыбыта. Онтон 1922 с. уонна 1923 с. саҥа сахалыы букварь «Бастааҥҥы сурук-бичик» эмиэ олох саҥалыы оҥоһуллан оскуолаҕа үөрэтэргэ ананыллан тахсыбыттара. 1924 с. Новгородов суруга дьиҥнээхтик государственнай суругунан биллэриллибитэ. 20-с сыллар усталарыгар сахалыы хаһыаттар, сурунааллар итиэннэ кинигэлэр киэҥник бэчээттэнэн тахсыбыттара. Оттон ылыныллыбыт сурук-бичик (буукубалар бэлиэлэрэ, тыллары сурукка киллэриини сүрүннүүр быраабылалар, сурук бэлиэлэрэ) бары өттүнэн олох хаамыытыгар сөп түбэһиннэрэн, улам тупсарыллан испиттэрэ.

1921-1928 сыллар усталарыгар түүрдүү тыллаах республикалар, уобаластар бэйэлэрин тылларыгар оруннаан латинныы суругу-бичиги ылыммыттара. Онон 1926 с. бу хамсааһыны сүрүннүүр саҥа түүрдүү алфавит Бүтүн Союзтааҕы комитета тэриллибитэ. 1929 с. бу комитет ССРС национальностарын Советын КСК иһинэн үлэлиир буолбута. Саха сиригэр 1930 с. кулун тутар 8 күнүгэр урукку сурук-бичик комитетын (кулун тутар 19 к. 1928 с. БСК(б)П Саха сиринээҕи ОК уурааҕынан) уларытан Саха республикатын КСК иһинэн үлэлиир саҥа алфавит комитета олохтоммута. Дьэ, маннык дириҥ төрүттээх, ыраахтан силистээх-мутуктаах комитет ученай секретарынан Г.У.Гермогеновы аныыллар. Комитет председателинан, үөһээ этиллибитин курдук П.А.Ойуунускай, оттон чилиэннэринэн И.Н.Барахов, А.А.Иванов-Күндэ үлэлииллэрэ. Комитет киэҥ үлэни ыытара. 1930 с. сахалыы сурук-бичик саҥа тупсарыллыбыт (унификацияламмыт) латинскай алфавикка көһөрүллүбүтэ. Ол олохтоноругар анаан элбэх чинчийиилэр, дьүүллэһиилэр ыытыллаллар. 1930 с. ахсынньы 29 күнүгэр саха тыла сайдыытын культуратын боппуруостарыгар аналлаах конференция ыытыллыбыта. Онно «Саха тылын терминологиятын төрүттэрин» туһунан П.А.Ойуунускай дакылаатын кытта сэргэ Г.У.Гермогенов «Саха тылын орфографиятын бырайыагар» аналлаах дакылаат оҥорбута. Ити дакылаата «Кыһыл ыллык» сурунаалга бэчээттэммитэ (Эргис, 1931, с.91-103). Акад. П.А.Слепцов Г.У.Эргис таба суруйууга бырайыагын историческай суолталааҕын ыйбыта: «Историческое значение проекта орфографии Г.У.Эргиса заключается в том, что это был по существу первый проект, заложенный основы современной орфографии, получивший общественную санкцию» (Слепцов, 1980, с.84).

Конференция үлэтэ саха тылын сайдыытыгар биир сүһүөх кэрдиис быһыытынан сыаналаммыта. Ол туһунан Георгий Устинович «Автономная Якутия» хаһыат 1931 с. олунньу 12 к. нүөмэригэр суруйбута. Кэскиллээх үөрэххэ-үлэҕэ эриллибит эдэр киһини Г.У.Гермогеновы 1931 с. соҕуруу дойдуга оччотооҕу дьаһайар тэрилтэлэр үөрэххэ ыыппыттара. 1931-1932 сс. Казань куоракка педагогическай институкка үөрэммитэ. Бу аатырбыт Казанскай университеты кытта ыкса ситимнээх Илин дойдулар, ордук татаар, түүрк тыллаах дойдулар культураларын тылларын дьарыктанар үөрэх тэрилтэтэ этэ. Казань куорат XIX үйэҕэ Илин норуоттары үөрэтэр аан дойдуга биллэр үөрэх киинэ буолбута. Манна Сибиир омуктарыттан бастатан бурят маннайгы ученайа Доржи Баизаров үөрэммитэ. Казаҥҥа түүрдүү тылы үөрэтэр хайысханы өр сылларга хакас Н.Ф.Катанов баһылаабыта. Оттон Г.У.Эргис учууталларыттан биирдэстэрэ С.Е.Малов Казань куоракка үлэтин саҕалаабыта. Бу тюркология төрүттэммит уонна уйаламмыт киинигэр саха ыччата ситиһиилээхтик үөрэнэрин билинэн, кинини 1932 с. Москваҕа ССРС Наукаларын Академиятын Тыл уонна мышление Институтун иһинэн аспирантураҕа бэлэмниир куурсугар ыыппыттара. Курсу бүтэрэн, 1934 с. Ленинградскай Илин дойдулар омуктарын тылларын-өстөрүн, олохторун акад. В.В.Бартольд, А.Н.Самойлович, проф. С.Е.Малов, К.К.Юдахин, А.К.Боровков баһылаан-көһүлээн үлэлииллэрэ. Онон Георгий Устинович 1931-34 сс. саха суруга-бичигэ олохтонорун үөһүгэр буһан-хатан үлэлиирин кытта сэргэ, бары түүрк тыллаахтар саҥа сурукка көһөн саҥалыы сурук-бичик үөскүүрүн, дьүүлүн үгэнигэр, араас өрүттээх санаа-мөккүөр күөдьүйбүт болдьоҕор, онтон ити омуктар литературнай тыллара хайдах хайысханан сайдарын, ханнык көрүҥнээх сурук-бичик ылыллан сүрүн буоларын туһунан кэм биир санааҕа киирэргэ быһаарыллар кэмигэр түүрк тыллаахтар научнай кииннэрэ буолбут Казань, Москва Ленинград куораттар үөрэх тэрилтэлэригэр биллиилээх тюркологтар салайыыларынан дириҥ теоретическай билиини ылбыта.

Хомойуох иһин, Георгий Устинович 1934 с. ыалдьан дойдутугар төннөн кэлбитэ уонна саҥа алфавит комитетыгар ученай секретарь дуоһунаһыгар үлэлээбитинэн барбыта. Акад. П.А.Слепцов Г.У.Эргиһи саха литературнай тыла үөскээһинигэр биир бэлиэ олугу олохтоспут ученайынан ааҕар: «Обозревая работы Г.У.Эргиса по языковому строительству, можно заметить его убежденность в необходимости целеустремленной деятельности в этом направлении, четкое, ясное осознание целей и задач языкового строительства… Следует подчеркнуть также научность подхода автора к вопросам орфографии и алфавита» (Слепцов, 1980, с.88).

Проф. В.В.Илларионов ыстатыйатыгар: «Учуонай маннай бэйэтэ да научнай үлэтин тыл үөрэҕин кытта ыкса сибээстиир улахан соруктааҕа. Бу инниттэн кини тюркология биһигинэн аатырбыт Казань, онтон дойду бөдөҥ научнай кииннэригэр Москваҕа, Ленинградка биллиилээх тюркологтар академиктар В.В.Бартольд, А.Н.Самойлович, профессордар С.Е.Малов, К.К.Юдахин, А.К.Боровков салалталарынан дирин теоретическай билиини ылбыта» - диэн этэр (Емельянов, Илларионов 1998).

1935 с. атырдьах ыйыгар Саха республикатыгар I тыл үөрэҕин туһунан конференция ыытыллар. Онно Г.У.Эргис биир сүрүн тэрийээччинэн кыттар. Эмиэ ити сыл бэс ыйыгар кини үөрэх наркомун иһинэн И.Д.Новгородов салайааччылаах фольклорнай комиссияҕа С.И.Болону кытта научнай үлэһитинэн ананар. Ити кэмтэн ыла Георгий Устинович үлэтин-хамнаһын улам фольклорга аныыр уонна Эргис диэн араспаанньаны олохтоохтук ылынар.

1934 с. Г.У.Эргис Мэҥэ Хаҥалас Тараҕай нэһилиэгин ааттаах олонхоһуттан Н.И.Бурнашев-Тоҥ Суорунтан «Сылгы уола Дыырай бухатыыр» диэн 7700 хоһоон устуруокалаах бөдөҥ олонхону суруйбута. Бу отутус сыллаахха олонхону боочумнаахтык уонна тэрээһиннээхтик хомуйуу үлэтин ыытарга биир төрүт суруйуу этэ. Норуокка киэҥник тарҕаммыт «Мачайар Баһылай» кэпсээн биир варианын эмиэ кини суруйан ылбыта. П.Дмитриев ыстатыйатыгар маннык эппит: «Норуот айымньытын хомуйарыгар Эргис аныгылыыга тартаран кыратык даҕаны уларыта, тупсара сатааһыны киллэриини сыыһанан ааҕара. Кини саха фольклорун араас жанрдарыгар норуот олонхотуттан өһүн хоһоонугар тиийэ улахан да, кылгас да кээмэйдээх уопсайа тыһыынча кэриҥэ айымньыны суруйан хаалларбыта».

1935 с. балаҕан ыйыгар П.А.Ойуунускай баһылыктаах тыл уонна культура научнай чинчийэр института тэриллибитигэр Г.У.Эргис научнай үлэһитинэн ылыллар.

1936-1939 сс. Георгий Устинович Москваҕа ССРС Наукаларын Академиятын тылга уонна сурукка-бичиккэ институтун младшай научнай сотруднигынан үлэлиир. Бу сылларга кини саха оскуолатын сэттис кылааһыгар анаан саха тылын синтаксиһын грамматикатын оҥорбута. 1942 с. П.П.Барашков редакциятынан кинигэнэн тахсыбыта. Кинигэ учебник быһыытынан биһирэммитэ уонна өр сылларга бигэ учебник быһыытынан сулууспалаабыта, уон төгүл бэчээттэнэн тахсыбыта (1949 с. маннайгы редактор П.П.Барашков хос автор буолбута). Ону Г.Герасимов, Хачыкаат орто оскуолатын үтүөлээх, кырдьаҕас учуутала маннык ахтар: «Бэйэбит кэммитигэр биһиги өр сылларга Г.У.Эргис «Саха тылын грамматиката» диэн 1942 сыллаахха таһаарыллыбыт, 1947 сыллаахха хаттаан бэчээттэммит уонна 1966 сыллаахха П.П.Барашковтыын саҥардан таһаарбыт учебнигынан оҕолору үөрэтэ сылдьыбыппыт». Бу оскуолаҕа үөрэтиллэр нуучча тылын синтаксиһынан сирдэтиллэн суруллубут үлэ. Ол да үрдүнэн манна балайда эмэ бэйэ кэтээн көрүүлэрэ, саха тылын синтаксиһын тутулун үгүс өттүн толорутук, чопчу арыйыылар бааллар. Онон бу үлэ билиҥҥи кэмҥэ диэри олус сыаналанар. «Грамматика» саха тылын терминологията салгыы сайдарыгар тускулаабыта. Холобура, ити үлэҕэ киирбит үгүс терминнэр билиҥҥэ диэри туттуллаллар: сөпсөһүү – согласование, сыстыы – примыкание, тардыы ситимэ – притяжательная связь о.д.а.

Г.У.Эргис 30-с сылларга саха тылын тутууга (языковое строительство) П.А.Ойуунускайы, А.А.Күндэни, И.Д.Моруону кытта инники кирбиигэ турар биир биллэр-көстөр үлэһит, маннайгы саха тылын учебниктарын пособияларын ааптардара этэ. Георгий Устинович саха тылын сайдарын туһугар турууласпыт үлэтин академик П.А.Слепцов үрдүктүк сыаналаан бэлиэтээн турар: «Г.У.Эргис грамматикатын саамай үтүө өттө диэн грамматика быраабылалара, быһаарыылара, олус дьэнкэтик, кылгастык, чопчу, «өйдөнөр гына» суруллубуттар» (Слепцов 1980, с.91). Е.И.Убрятова эмиэ үрдүктүк сыаналыыр: «Грамматика является довольно полным систематическим курсом синтаксиса якутского языка. Она содержит вполне самостоятельные наблюдения и удачно раскрывает многие специфические особенности синтаксического строя якутского языка» (Убрятова 1945, с.28).

Г.У.Эргис 1939 с. Украинскай ССР Наукаларын Академиятын фольклорга институтун аспирантуратыгар киирбитэ. Кини научнай салайааччытынан аатырбыт востоковед академик А.Е.Крымскай буолбута. А.Е.Крымскай научнай үлэтин ааспыт үйэҕэ 90 сыллартан саҕалаабыта. 1918 с. диэри илиҥҥи дойдулар Лазаревскай институтун бүтэрэн баран, бу институкка профессордаабыта. Онтон төрөөбүт сиригэр Украинаҕа көһөн, Наукалар Академияларын биир төрүттээччи быһыытынан боччумнаах үлэни ыыппыта.

Онон Г.У.Эргис Москва, Ленинград, Казань ориенталистарын оскуолаларын үлэлэрин билсиспитин таһынан, А.Е.Крымскай курдук киэн билиилээх ученай салайыытынан аспирантураны барар дьолго тиксибитэ. Г.У.Эргис элбэх сиппит уонна үүнэн иһэр биллиилээх ученайдары бу үөрэммит сылларыгар билсибитэ. Кинилэр үлэлиир майгыларын-сигилилэрин, методологияларын элбэхтик кэтээн көрбүтэ. Науканы дириҥник араҥалыыр, кырдьык даҕаны, Россияҕа XIX үйэҕэ наука маҥнайгы хардыыларыттан учууталыттан үөрэнээччигэ, сүһүөхтэн сүһүөх дьоҥҥо утумнаан кэлбит научнай үлэһит Г.У.Эргис этэргэ дылы, этинэн-хаанынан билбитэ. «Элбэх сиппит-хоппут уонна үүнэн иһэр биллиилээх учуонайдары кытта билсибитэ. Кинилэр үлэлиир майгыларын, методологияларын элбэхтик кэтээн көрбүтэ. Дьэ, ол иһин учуонай фольклорга научнай бэрт диринник тойонноон, судургуттан улам уустугурдан саҕалаабыта. Ол, хомойуох иһин, сэрии ыар дьылларын, бэйэтэ сэллик ыарыыга хаптаран элбэхтик эрэйдэнэр-кэмигэр уолдьаан ааспыта» (Емельянов 1964, с.3). Дьэ, ол да иһин Г.У.Эргис фольклорга научнай үлэтин бэрт дириҥник тойонноон, судургуттан улам уустугурдан саҕалаабыта.

Сэрии саҕаланаатын кытта Г.У.Эргис дойдутугар төннөргө күһэллибитэ (учуутала А.Е.Крымскай акад. Казахстан Кустанай куоратыгар эвакуацияланан олорон 1942 с. өлбүтэ). Дьокуускай куоракка кэлэн 1941-1942 сс. учебниктар автордарын коллективыгар үлэлээбитэ. 1942-43 сс. Дьокуускайдааҕы педагогическай институт библиотекатыгар уонна саха тылын кафедратыгар ассистент дуоһунугар үлэлээбитэ.

1943 с., сэрии буолбутугар тохтоон баран, Тыл, Литература уонна история Института үлэтин салҕаабытыгар научнай сотруднигынан хайа бу күн сириттэн арахсыар диэри үлэлээбитэ.

Г.У.Эргис мунньуллубут фольклорнай архыыбын байытарга, кэҥэтэргэ хара маннайгыттан дьулуспута. Ол да иһин аан бастаан фольклору хомуйуу, харайыы уонна наардааһын «Спутник якутского фольклориста» диэн 1945 с. акад. Ю.М.Соколовка көрдөрбүт уонна кини биһирэбилин ылбыт. Ону таһынан кинигэ бүтэһиктээхтик ситэригэр С.И.Болону (саха сэһэннэрин, ойуун кырыылара) уонна А.А.Саввины (культовой фольклору суруйуу) кытыннарбыт. Ол курдук уһуннук, бары өттүнэн ыраҥаланан, дьүүллэһиллэн, оҥоһуллан бу кинигэ билиҥҥэ диэри улахан суолталаах. Ону ааһан, кинигэ бу кэнники кэмҥэ ордук сэргэҕэлэннэ, иккиһин күөрэйдэ диэххэ да сөп. 40-с сылларга тахсаат, республика бэчээтигэр итэҕэлгэ, ойууннааһыҥҥа анаммыт кинигэ диэн сириигэ-хоһууга түбэспитэ. Онтон билигин төрүт культура биһирэбилин саҕана, ордук кинигэ итэҕэл туһунан сиэри-туому толорууларын хомуйуу өрүттэрэ ордук суолталаннылар. Бу кинигэни иккиһин таһаарыахха сөптөөх этэ.

Г.У.Эргис эдэр эрдэҕиттэн норуот ырыаһыттарын, олонхоһуттарын, сэһэнньиттэрин бэркэ диэн сэргиирэ, кинилэри кытта сэһэргэһэрэ, толорор айымньыларын бэлиэҕэ ылара, кинилэри кытта суругунан да билсэрэ. Сэрии бүтээтин кытта норуот олонхоһуттарыгар-ырыаһыттарыгар улахан кыһамньыны уурар туһунан кыһаллан салайар тэрилтэлэргэ туруорсара. Кини кырдьаҕас олонхоһуттарга тустаах көмөнү оҥорорго, холкуостар аналлаах уоппуска көрөллөрүгэр, атын ордук промышленность сайдыбыт сирдэригэр, киин куораттарга командировкаҕа ыыталларыгар сүбэлиирэ. Георгий Устинович 1944 сыллаахха Тоҥ Суорун (Н.И.Бурнашев) «Ырыа-хоһоон» диэн кинигэтин онорон таһаарбыта. Кинигэ аан тылыгар Тон Суорун норуот талааннаах олонхоһутун-ырыаһытын быһыытынан бэрт олохтоохтук быһаарыллыбыта, кини ханнык айымньылары толороро толору ааҕыллыбыта. Кинигэҕэ олонхоһут аныгы олоххо аналлаах тута хоһуйууларын, импровизацияларын таһынан олонхоттон бухатыырдар охсуһуулара, ыһыах түһүмэллээх ырыалара, алгыстар – өс буолбут норуот айымньылара киирбиттэрэ. Онон норуот ырыаһытын талаана бары өттүнэн көстүбүтэ (Бурнашев, 1944).

Фольклор архыыбын байытарга бэйэлэрин баҕаларынан норуот айымньытын хомуйааччылар суолталара улахан, Г.У.Эргис көҕүлээһининэн институт тула фольклору хомуйуунан өрдөөҕүттэн дьарыктанар С.И.Боло, А.А.Саввин, А.С.Порядин, В.Л.Сенькин, И.Г.Березкин уо.д.а. таһынан Саха сирин сүрүн түбэлэригэр научнай корреспонденнар баар буолбуттара. Ордук көхтөөхтүк С.С.Бережнов, Е.И.Говоров, П.Н.Дмитриев, Д.Г.Жирков, М.Г.Наумовскай, И.П.Николаев, П.Т.Степанов, Н.Т.Степанов, Г.Е.Федоров уонна да элбэх учууталлар, үөрэхтээх дьон фольклору хомуйууга сыралаах үлэлэрин биэрэллэрэ.

Ити сылларга саха фольклорун умсугуйан туран хомуйбут-үөрэппит дьоннор: Г.В.Ксенофонтов, С.И.Боло, А.А.Саввин тус бэйэлэрэ муспут архыыптарын киһини буруйдуур-сэмэлиир, уорбалыыр дьылларга үксүн кистии-саба харайбыта, сүппэттэригэр-оспотторугар дьаһал ылбыта, кэлин бу дьон үтүө ааттара чөлүгэр түһэн, «хара мэҥнэрэ» ааспытын кэннэ, архыыпка киллэрэн, сааһылаан, билигин биһиги киэн туттар духовнай культурабыт төрүтэ баайа буола кубулуйдулар. Г.В.Ксенофонтов архыыба Димитров к. (Москва) аттыгар хотоҥҥо быраҕыллан сытарын булан, чип кистэлинэн сааһылаан Красноярскай к. урууларыгар уурдарбыта. Онтон Г.В.Ксенофонтов «тиллибитин» кэннэ Якутскайга НА филиалын архыыбыгар туттарбыта. Н.М.Алексеев, П.Е.Ефремов уонна А.Л.Новгородова үтүө көмөлөрүнэн 1950-1960 сс. сааһыламмыта. Ол курдук С.И.Боло архыыбын эмиэ түммүтэ. Ол, хомойуох иһин, ыарахан сэрии дьылларын саҕана, бэйэтэ буоллаҕына сэллик ыарыыга хаптаран элбэхтик эрэйдэнэр кэмигэр уолдьаан ааспыта.

Туох ханнык иннигэр Г.У.Эргис элбэх сыллар усталарыгар элбэх көлүөнэ дьон өҥөлөрүнэн сыралаах үлэлэринэн мунньуллубут тылынан уус-уран айымньы илиинэн суруллубут уонна бэчээккэ тахсыбыт матырыйаалларын чөмөхтүүр, дьаарыстыыр уонна наардыыр үлэни ыыппыта. Онно кини көмөлөһөөччүтүнэн өр сыллар усталарыгар, кэлин Дьокуускайдааҕы научнай киин архыыбын сэбиэдиссэйэ Саха республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ А.Л.Новгородова буолбута. Г.У.Эргис үтүөтүнэн архив билигин баай картотекалаах. Бэйэтин туһанарыгар ананан историко-этнографическай үлэлэр, саха уонна түүрк, хоту омуктар эпостарын уонна фольклордарын туһунан 6 тыһыынча кэринэ картотека, араас кинигэлэртэн, периодическай бэчээттэн, архив илиинэн суруллубут материалларыттан таҥыллан уһуллубут карточкалары, аннотациялаах картотекалары оҥорбута архивка ууруллубута. Биир тылынан эттэххэ, Г.У.Эргис научнай үлэлэрин саҕалыан иннинэ тыһыынчанан ааҕыллар матырыйаалы үөрэтэрэ, көтөҕөрө, кини үлэлэрэ дьаныардаах үлэттэн тахсара. Ол туоһута – кини хос «хара» үлэлэрэ.

Г.У.Эргис саха фольклористарын иннигэр икки сорук турарын, онуоха программа минимуму уонна программа максимуму тускулаан үлэни ыытарга бэйэтин коллегаларын уонна үөрэнээччилэрин дьулуһарга этэрэ. Программа минимум диэн саха тылынан уус-уран айымньытын талыы, айымньыларын нууччалыы тылбаастаан, сиппит научнай аппарааттан, бэчээттээн таһаарарга баҕарара. Оччоҕо саха омугун духовнай баайа бэйэ республикатын иһинэн эрэ муҥурдаммакка, бүтүн Союз үрдүнэн, ону ааһан аан дойду эйгэтэ билиэх тустааҕын, атын норуоттар тылларын искусствотын кытта сэргэ наукаҕа киирэрин бэлиэтиирэ. Оннук суолунан барарга саха фольклорун аан маннай билсибит дьон О.Н.Бетлингк, И.А.Худяков, С.В.Ястремскай немецтии да, нууччалыы да тылбаастара, оттон Э.К.Пекарскай тылдьыта олонхо, фольклор тылыгар олоҕуран оҥоһуллубута сүрүн тирэх буолалларын тоһоҕолоон бэлиэтиирэ.

Кини өр сылларга К.Г.Оросин суруйбут «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону бары олонхолортон чорботон чинчийбитэ. Кини 1947 с. олоҥхону хоһоон куорматыгар киллэрэн, тылбаастаан, научнай өттүнэн сиппит-хоппут быһаарыы биэрэн, тылдьыты уонна ыйынньыктары сыһыаран, иннигэр чинчийии көрүҥнээх инники ыстатыйалаан кинигэ таһаарбыта. Бу кинигэ Советскай Союзка норуот эпическэй айымньытын икки тылынан аан маҥнай научнайдык бэчээттээн таһаарыыттан биирдэстэрэ. Ордук тылбааһын Г.У.Эргис нууччалыы уус-уран көрүҥнээбэккэ, саха тылын суолтатын «сахалыы» өйдөөһүүнү сүтэрбэккэ, нууччалыы өйдөнөрүн тутуһан тылбааһы оҥорбута. Оннук тылбаас билигин да биһирэнэр. Кини тахсаатын кытта научнай эйгэ болҕомтотун тарпыта. Бу үлэтин иһин саха фольклористарыттан маннайгынан Георгий Устинович Эргискэ филологическай наука кандидатын аата иҥэриллибитэ.

Г.У.Эргис олонхону научнайдык бэчээттээри сериянан, утуу-субуу бэлэмнээн, тэрийэргэ сананара. Хомойуох иһин, ол баҕата кыайан толоруллубакка хаалла. Г.И.Теплоухов-Тимофеев «Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур» этнограф А.А.Поповтуун сүбэлэһэн, өр сыл суруйсан, Андрей Александрович тылбааһынан бэчээккэ бэлэмнэммитэ сүүрбэччэ сыл буолбутун кэннэ Москваҕа 1985 с. «Эпос народов СССР» сериятыгар И.В.Пухов ситэрэн-хоторон таһаарбыта.

Г.У.Эргис саха фольклорун сүрүн көрүҥнэрин чулуу айымньыларын утуу-субуу тиһигин быспакка бэлэмнээн, бэртээхэй кинигэлэри таһаартаабыта: 2 чаастаах «Сахалар былыргы сэһэннэрэ уонна кэпсээннэрэ» Ленинград куоракка 1960с., 2 томнаах «Сахалар остуоруйалара» 1964 уонна 1967 с. Дьокуускай куоракка, 4 чаастаах «Саха ырыалара» диэн кинигэлэри бэчээккэ бэлэмнэнэрин сүрүннээн хаалларбытын ТЛИ институтун үлэһиттэрэ ученай өлбүтүн кэннэ ситэрэн 1977-1983 сс. усталарыгар таһынан, «Саха өһүн хоһооннорун хомуурунньуга» (С.П.Ойунская бэлэмнээһинэ) 1965-1975 сс. тахсыбыта. Онон Г.У.Эргис уоһугар номох гынар программа минимум толоруллубута. Ити үлэ билигин да Новосибирскайдааҕы филология институтун иһинэн тахсар «Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Волстока» диэн серияҕа салҕанан барар. Бу серияҕа саха фольклорун 4 тома таҕыстылар: Н.П.Бурнашов «Кыыс Дэбилийэ», В.О.Каратаев «Могучий Эр Соготох», «Предания, легенды и мифы народов Саха», «Обрядовая поэзия якутов».

Бу үлэлэр саха төрүт культуратын үөрэтиигэ, чинчийиигэ, хаттаан бэчээккэ таһаарыыга сүрүн баай буоллулар.

Г.У.Эргис «программа максимум» диэн саха фольклорун бары өттүнэн чинчийиини этэрэ. Бу үлэни Союз фольклористарын, киин институттарын кытта ситимнээх буоларыгар дьулуһара. Кини историко-сравнительнай методология научнай ньыматын тутуһара. Георгий Устиновиһы акад. В.М.Жирмунскай, проф. В.Я.Пропп, П.Г.Богатырев, М.И.Богданова, Х.Т.Зарифов (Узбекистан), А.Н.Киреев (Башкирия), М.Г.Воскобойников (Ленинград), С.С.Суразаков (Горнай Алтай), А.И.Уланов (Бурятия), Н.О.Шарикшинова, П.А.Трояков (Хакасия) уонна да атыттар диринник ытыктыыллара. Г.У.Эргис научнай үлэҕэ боччумнаахтык сыһыаннаһарга, ылбычча санааны этэн баран, ону көмүскээн мөккүөр төрдүн күөдьүппэккэ, бары өттүнэн сэрэхтээхтик сыһыаннаһарга коллегаларын, үөрэнээччилэрин ыҥырара. «Научная осторожность» диэн номоҕу куруук санатара. Кини эрдэ, 60 сааһын туолаат, бэс ыйын 9 күнүгэр ыараханнык ыалдьан, күн сириттэн арахпыта. Хара тыына быстыар диэри тиһэх сүрүн үлэтиттэн «Саха фольклорун очеркаларыттан» санаата арахсыбата. Тиһэх күннэригэр: «Мин үлэбин салҕааччылар бааллар», - диэн коллегаларыгар, үөрэнээччилэригэр эрэмньилээх-иһирэх кэриэс тыллары эппитин доҕоро П.П.Барашков умнубакка ахтара. Кини кэриэһин толорон, сүрүн үлэтин «Саха фольклорун очерката» диэн ааттаан, ситэрэн-хоторон 1974 с. Москва к. «Наука» бэчээттиир суутугар тахсыбыт кинигэтэ, кини доҕоро, өр сылларга бииргэ үлэлээбит коллегата Г.М.Васильев «Живой родник» диэн 1973 с. үлэтин кытта холбоһон, фольклору үөрэтиигэ билиҥҥи кэмҥэ сүрүн чинчийиилэринэн көстөллөр. Г.У.Эргис туруорбут соруктарын салҕаан Гуманитарнай институтун чинчийии олонхоҕо (фольклорга) салаатын үлэһиттэрэ син сэргэнэр үлэлэри суруйдулар.

Түмүктээн эттэххэ, Георгий Устинович Эргис үлэтэ салҕанан барар. Кинини биһиги XIX үйэ – XX маҥнайгы сылларын фольклористарын нэһилиэнньигинэн ааҕабыт. Кини биһиэхэ ыраахтан ситимнээх, Россия, түүрк-монгол фольклордарын үөрэтиигэ силистээх-мутуктаах бэйэтин оскуолатын төрүттээбит киһинэн, саха фольклористикатын аҕатынан буолар.

Убрятова 1945 – Убрятова Е.И. Очерки истории изучения якутского языка. Якутск, 1945.

Слепцов, 1980 – Слепцов П.А. О работе Г.У.Эргиса по якутскому языку // Мифология народов Якутии – Якутск, 1980, с.83-93.

Емельянов, Илларионов 1998б – Емельянов Н.В., Илларионов В.В. Саха фольклористикатын а5ата // Чолбон, 1998, №4 – с.73-76.

Емельянов, 1964 – Емельянов Н.В. 40 лет изучения якутского фольклора // В кн.: Доклад на XIV научной сессии. – Якутск, 1964, 160 с.

Бурнашев, 1944 – Бурнашев И.И. Ырыа-хоһоон. – Якутск, 1944.