Каратаев, Василий Осипович. Олоҥхо "Модун Эр Соҕотох". 1982 с. (646-920 строкаалар)

Информационная система Олонхо диэн сиртэн ылыллыбыт

Источник: Якутский героический эпос. "Могучий Эр Соготох".— Новосибирск: Наука. Сибирская издательская фирма РАН, 1996. — 440 с. — (Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока). ISBN 5-02-030900-1


[1-278 строкаалар] [279-401 строкаалар] [402-645 строкаалар] [646-920 строкаалар] [921-1202 строкаалар] [1203-1524 строкаалар]


(Ноо!)
Босхо хара тыаны
Моойдоох баһынан куотар
Моҕул кугас аттаах
Модун Эр Соҕотоҕу
650
Үйэтигэр кинини ким инньэ диэбитэ баарай,
Уохтаахтык өһүргэннэ,
Өһүргэммитин өһүлбэт киһи эбит,
Кыыһырбытын кыйдаабат киһи эбит,
Ойон туран эккирээтэ,
Ураһатын күлүк өттүн
Көҥүтэ көтөн,
Таһырдьа сулбу ойон тахсаатын кытта,
Анараа киһи баҕайыта
Тус хоту диэкки
660
Көтөн түөллэн ыраапыт эбит.
(Ок-сиэ! Куттанан барда быһыылаах.
Хайдах гыныай?)
Кэнниттэн
Ньирилиир муос саатын ылан,
Ньылбы ойутан ылан
Кыҥаан кыччайан,
Одуулаан оччойон туран эрэ,
Эримсэх кыыс оҕо иэмэҕин курдук
Таҥнары накырыйан кэлиэр диэри
Тиэрбэстии тардан туран,
Батаһыгар дылы маахтаан,
670
Кириһигэр дылы киэптээн туран эрэн,
Субу курдук диэн тойуктаах
Алгыы-силийэ турбут эбит.
(Модун Эр Соҕотох:)
«Дьэ-һэ-һэ! *
Кимиэн-имиэн дойду
Киилэ киилэммитиҥ буолуоҕа,
Хамаан-имээн дойду
Хатыҥа хатыҥнаммытыҥ буолуо,
Тумаан-имээн дойду
Туоһа туостаммытыҥ буолуо,
680
Дьирибинэ балык
Сиһин үөһэ силимнэммитиҥ буолуо,
Ала Туйгун аалан-куоһаан
Оҥорбута буолуо,
Кустук Кутурук
Куоһаан хатарбыта буолуоҕа.
Чээй-эй,
Абааһы уолун
Саахтыыр эмэһэтинэн түһэҥҥин,
Үрүҥ сүнньүн батаҥҥын,
690
Аллараа дойдубар түһэҥҥин,
Төрөтөр оҕолоругар
Хара хапсыыр буола тураарыый», — диэн баран,
(Ноо!)
Батаһыгар диэри маахтаан,
Кириһигэр диэри киэптээн,
Киҥкиниир киэҥ халлаан диэкки
Ытан куугунатан кээспитэ,
Тоҕус уордаах этиҥ сирдьиттэнэн,
Сааллар чаҕылҕан аргыстанан,
Холлоҕостоох уот буолан,
700
Үөһээ диэкки
Субурус гынан хаалбыта да,
Таппыта таппатаҕа биллибэт,
Сол курдук хаалан халбыта.
(Ноо!)
Ол кэннитэн
Босхо хара тыаны
Моойдоох баһынан куотар
Моҕул кугас аттаах
Модун Эр Соҕотох
Моҕул кугас атын
710
Сыһыыттан сылгылаан,
Хонууттан хомуйан таһааран,
Аҕыс уостаах
Алтай сэргэтигэр,
Үс уостаах
Үрүҥ көмүс сэргэтигэр
Аҕыста аралдьыйан,
Тоҕуста туомтаан,
Онуһун олбуйан
Тоҕус хонук тухары
720
Чолоччу баайан кэбиспитэ,
Сиирэ астахха,
Симэһин тахсыбат буолтун кэннэ,
Хайа астахха,
Хаан тахсыбат буолтун кэннэ,
Ат сылгытын сиэтэн аҕалан,
Үс уостаах үрүҥ көмүс сэргэтигэр
Баайан туран эрэн,
Сүүрэр былыт
Сөрүөтүн сөрүөлээтэ,
730
Айыы былыт
Ыҥыырын ыҥыырдаата,
Курбуу-дьирбии холумун
Лиhигирэччи тардынна,
Күлэр уодьуганын
Көлөһөтүн булан
Көннөрөн кэтэртэ.
Ол кэнниттэн
Харалдьыктан көппүт
Хара улардааҕар хапсаҕайдык
740
Ханка дьолуо ыҥыырыгар
Хап-бааччы хатана түстэ,
Токутар улар курдук
Чоноччу олорон кэбистэ.
Ол кэннитэн
Оҕонньор киһи кэнниттэн тахсан,
Тиэргэнигэр туран эрэ
Субу курдук диэн тойуктаах,
Сити курдук диэн кэпсэллээх,
Туман-туурай тойуктаах,
750
Кэри-буру кэпсэллээх,
Аан-дьаалы алгыстаах
Буола турбута эбитэ үһү.
(Ноо!)
(Сир Сабыйа Баай Тойон:)
«А-а-а!
Босхо хара тыаны
Моойдоох баһынан куотар
Моҕул кугас аттаах
Модун Эр Соҕотох
Оҕолоотор оҕокойум,
Бүөбэйдээтэр бүөбэйим,
760
Илин атаҕыҥ
Ибирэ суох буоллун,
Кэлин атаҕын
Кэбирэ суох буоллунууй,
Саалаахтан самнаайаҕын,
Охтоохтон охтоойоҕун,
Сытыы тыллаах сынтарыйдын,
Хара харахтаах халбарыйдын.
Ээй,эй!
Аллараа дойдум
770
Алдьархайдаах атамаана
Таас Дьаантаар Дара Буурай
Үс дойду үрдүнэн
Үтүө аата
Үргүүк таба түүтэ буолан,
Үрэлийбит киһи буолар,
Бэркэ диэн сэрэнээр,
Өлөр-хаалар күнүҥ кэллэҕинэ,
Үөһээ айыыларгын
Ыҥырар буолаарыый», — дии турбута.
(Ноо!)
780
Ол кэнниттэн
Куус гына кымньыылаан баран,
Бараары гыммыта,
Ат сылгыта
Тэлгэһэтин тула сүүрэ сылдьан,
Тоорт гына тыбыыра-тыбыыра,
Сири быһа табыйа-табыйа,
Баҕаналыы тэбинэн
Тура биэрэн баран,
Киhилии кэпсэллээх,
790
Сахалыы саҥалаах,
Туман туурай тойуктаах,
Ыыс быдаан ырыалаах,
Саҥ дьаарай саҥалаах
Буола турбута эбитэ үһү.
(Ноо!)
(Ат ырыата:)
«Анньыһаҕы,
Анньыһаҕы!
Эминэ да, тугуйбуна да!
Тоҕус уоммун туолуталаан,
Тоҥхойболуу кырдьыахпар дылы,
800
Тойоммуна арҕаhыгым тойонуга,
Аҕыс уоммун туолуталаан,
Акыйбалыы кырдьыахпар дылы, баҕас,
Адарайдыыр арҕаһым аргыһыга
Миинниир диэтэх соноҕостой сылгыбына,
Этитэлиир эттиир нуурай тылланыкпын
Иккибинэн иэдэстэргэр
Илдьэ турар
Тэргэн куйаар кулгааххынан
Иститэлии сэргэҕэлээ.
810
Анньыһаҕы,
Анньыһаҕы,
Анньыһаҕы!
Эминэ да тугуйбуна,
Барбыт бөҕө баһыллыбат,
Куоппут бөҕө сомсуллубат дойдутугар
Аҕыспына хараҕалаах
Аанныыр хайа
Суоллуур ийэни
Арҕастаары тураахтыыгын,
820
Тоҕуспуна тоҕойдордоох
Суоллуур ийэни
Тобулаары тураахтыыгын,
Чэйиий, нойоон,
Аанныыр ийэ дойдуларын
Алгыстарын ылыталаа.
Туруу дойдуҥ
Тумаралыыр дьэлликпинэ,
Толоотторуҥ иччилэрин
Тоһоҕолоох алгыстарын
830
Тоҥолоххор иилиниий.
Анньыһаҕы,
Анньыһаҕы,
Анньыһаҕы!
Чэйиий, нойоон,
Минниир диэтэх
Соноҕостой сылгыбынаҥ
Үллэр үйэм устатыгар
Үстүүр төгүл
Киһилии да кэпсэтэбин,
840
Сахалыы да саҥарталыыр идэлээхпин.
Минниир диэтэх сылгыбынаҥ
Туойарбына торҕо туурай хоһоонукпун
Тоҕус үүттээх долоҕойгор
Чопчу тутар буолаахыйдаар,
Кэнэҕэһин кэнэҕэс да,
Сэрэнээхтээ-сэрэнээхтээ.
Анньыһах,
Анньыһаҕым,
Анньыһаҕым.
850
Ытык тылбын ылынаарыый,
Кэриэс тылбын кэһимээриий,
Чэйиий», — дии турбута.
(Ноо!)
Ат сылгыта
Ити курдук саҥарбытын
Кэлин өттүттэн
Өйдөөн-дьүүллээн арай санаабыта:
Аал уотугар
Ас кээспэтэх эбит,
Күөх уотугар
860
Көйүү кымыһынан
Күөмэйдээбэтэх эбит.
Атыттан ойон түһэн,
Тобук түһэн олорон,
Күөх уотун
Көйүү кымыһынан күөмэйдээн,
Аал уотунан айахтаан
Субу курдук диэн тойуктаах олорбута үһү.
(Модун Эр Соҕотох:)
«Дьэ-һэ
Аал уотум иччитэ Ала Туйгун,
870
Бырдьа бытык,
Сээркээн Сэһэн,
Кыһыл төбө,
Кырдьаҕас тойонум,
Этэр тылбын
Икки иэдэскэр
Илдьэ сылдьар
Истигэн сэргэх куйаар кулгааххынан
Истэ сэргэҕэлээн турууй!
Өрбүт күөспүн
880
Үлүннэрэн тоҕор буолаайаҕын!
Аал уотум,
Умуллар-сөҕүрүйэр диэни билбэккэ,
Өрүү күөдьүйэ убайа* тураарыый!
Чэй эрэ!
Толугурдаах торбуйаҕы
Тоҥорон өдөрөр буолаайаҕын,
Тааҕалаах убаһам
Далыгар хахсык өлүү буолан хаптайбатын;
Кэнчээри ытчаппын тэнитэ турууй,
890
Үс үйэ тухары
Үллэр дьолбут-соргубут
Өрөгөйдүү-үүнэ туруохтун,
Алаас эбэ хотунум
Алла таммалыы турар
Араҕас илгэтэ
Өрүү эчэйбити эмтии турдун,
Ыалдьыбыты төннөрө,
Үтүөрдэ туруохтун!
Аан дойдум иччитэ,
900
Аан Алахсын Хотун эмээхсин,
Үтүө алгыскын
Үрдүбэр сүктэрэн көрүөххүн
Төһөлөөх буолуоҕай», — дии турбута.
(Ноо!)
Ол кэнниттэн
Өйдөөн-дьүүллээн көрбүтэ:
Аҕыс салаалаах
Аар хатыҥ
Аллараа салаатын быыһыттан
Саннын байаатыгар диэри түһэр
910
Арыы саһыл астаах
Эмээхсин дьахтар
Эмийин кэрэтигэр диэри
Быган тахсыбытын,
Сүүрэн тиийэн,
Эмийиттэн икки төгүл
Эҕирийэн ылан баран,
Үсүһүн эҕирийээри гыммытын
Уолугуттан ылан тиэрэ анньан кэбистэ.
"Улуу хаарахан,
920
Обороро тоҕо кытаанаҕай", — диэтэ.